Η στάση της εκκλησίας δεν ήταν ενιαία κατά τη διάρκεια της κατοχής. Χιλιάδες ήταν οι απλοί κληρικοί που έκαναν το πατριωτικό τους καθήκον και πήραν ενεργό μέρος στην Αντίσταση, ενώ 3 μητροπολίτες (Κοζάνης, Χίου, Ηλείας) εντάχθηκαν στο ΕΑΜ. Άλλοι (π.χ Αλεξανδρούπολης, Φλωρίνης, Καστοριάς, Κασανδρείας, Θεσσαλονίκης κ.α) είχαν ανοικτή συνεργασία με τους κατακτητές. Όπως αναφέρει το «Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ 1939-1949 (Β1 τόμος) «… η μεγάλη πλειοψηφία της εκκλησιαστικής ηγεσίας ακολούθησε τις δύο βασικές μερίδες των αστικών πολιτικών δυνάμεων. Ένα μέρος της τάχθηκε με την εγγλέζικη πλευρά και ένα άλλο με τη γερμανική. Παρά την απομάκρυνση του (10/7/1941) ο Χρύσανθος συνέχιζε να παίζει σημαντικό πολιτικό ρόλο. Στην πράξη μαζί με τον Αλέξανδρο Παπάγο ήταν οι τοποτηρητές του βασιλιά στην Ελλάδα και θερμοί σύμμαχοι της Βρετανίας. Όμως σε λίγο διάστημα τους υποσκέλισε ο νέος αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός που επίσης εξέφραζε την ελληνοβρετανική συμμαχία, παρότι είχε δεχτεί να ορκίσει την κυβέρνηση Τσολάκογλου…»
Ο αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος ηγήθηκε της Εκκλησίας της Ελλάδος ως εκλεκτός του Ιωάννη Μεταξά. Το 1941, με τον θάνατο του Μεταξά, το κενό εξουσίας, την επίθεση των Γερμανών στην Ελλάδα, την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων στην Αθήνα και την άρνηση του Χρύσανθου να ορκίσει την κατοχική κυβέρνηση Τσολάκογλου, τίθεται εκ νέου το αρχιεπισκοπικό ζήτημα. Ο Δαμασκηνός δεν διστάζει να παράσχει τη νομιμοποίησή του στην κατοχική κυβέρνηση με τη δικαιολογία ότι πρόκειται για ένα «μέτρο ανάγκης» και γίνεται ο νέος αρχιεπίσκοπος. Παράλληλα, ο πρώην αρχιεπίσκοπος και εκλεκτός του Ιωάννη Μεταξά, Χρύσανθος, ως μέλος του «Μετώπου Εθνικοφρόνων-Βασιλοφρόνων» και εκπρόσωπος του βασιλιά Γεωργίου στην Ελλάδα, ρυθμίζει τη δράση των εθνικών οργανώσεων, διασπά τους «δημοκρατικούς ηγέτες» ως προς την αποδοχή ή όχι του βασιλιά και καθορίζει παρασκηνιακά την έκταση του αγώνα κατά του ΚΚΕ και της Αριστεράς στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τα λεγόμενά του «…δεν αξίζει να νικήσεις τον Γερμανό για να φέρεις τον Ρώσο αφέντη. Οι αναρχικοί είναι σκληροί στον αγώνα, αλλά θα πολεμηθούν με σκληρότητα και ας όψονται για ό,τι συμβεί…».
Οι εξελίξεις στη Συρία έρχονται να γκρεμίσουν για άλλη μια φορά την αποπροσανατολιστική θεωρία που με επιμονή ανακυκλώνεται για τον πόλεμο στη Μ. Ανατολή, περί…
Τα ντοκουμέντα
Τα ντοκουμέντα που παρουσιάζουμε τα βρήκαμε στο «Επίσημον Δελτίον της Εκκλησίας της Ελλάδος» με τίτλο «ΕΚΚΛΗΣΙΑ» και ημερομηνία 10/5/1941 που είναι και το πρώτο τεύχος που κυκλοφορεί αμέσως μετά τη κατάληψη της χώρας μας (εκτός Κρήτης) και είναι ενδεικτικά του προσανατολισμού της επίσημης εκκλησίας από τις πρώτες μέρες της κατοχής.
- Το πρώτο ντοκουμέντο αποτελεί το κύριο άρθρο στην 1σελ. με τίτλο «Ο ΝΕΟΣ ΑΓΩΝ» και δίνει τη θεωρητικό περίβλημα της στάση που κατά την επίσημη εκκλησία θα πρέπει να κρατήσουν οι πιστοί: «Από τις 27 Απριλίου ο πολεμικός διά την Ελλάδα αγών έληξεν, αφού ο ηρωικός ημών στρατός έγραψε νέας σελίδας δόξης και αφθάστου μεγαλείου, προκαλέσας τον θαυμασμόν και αυτών έτι των έως χθες αντιπάλων του. Από αυτής όμως ημέρας ήρξατο διά πάντας τους εναπομείναντας εν τη χώρα ταύτη νέου αγώνος το στάδιο, του αγώνος της πίστεως…Όταν όμως νέφη μελανά καλύπτωσι τον ορίζοντα της ψυχής και δραματικαί στιγμαί πληρούσιν αγωνίας τας καρδιάς των ανθρώπων, τότε η πίστις καλείται να αναλάβη την σπυδαιοτέραν αποστολήν της. Να οδηγήση το βλέμμα πολύ μακρύτερον και να δέιξη ότι όπισθεν των μαύρων νεφών υπάρχει ο λαμπρός ήλιος και όπισθεν των μαύρων νεφών υπάρχει ο λαμπρός ήλιος και όπισθεν των δοκιμασιών κρύπτεται η ιστορική χείρ του αγαθού Θεού και Πατρός…» Με απλά λόγια κήρυγμα υποταγής και διέξοδο όχι στην αντίσταση αλλά στην υποταγή, την προσευχή και την πίστη…
- Το δεύτερο ντοκουμέντο είναι από το ίδιο τεύχος και έχει ειδησεογραφικό χαρακτήρα (στη στήλη «ΧΡΟΝΙΚΑ»), που ουσιαστικά διαψεύδει και το μεταπολεμικό «φωτοστέφανο» που είχαν προσάψει για τη μη συμμετοχή του αρχιεπισκόπου στην υποδοχή των γερμανικών δυνάμενων κατοχής στην Αθήνα: «…Τη ημέρα της υπό των Γερμανικών στρατιωτικών δυνάμεων καταλήψεως της Πρωτευούσης και μικρόν μετά την άφιξιν αυτού εις Αθήνας, επεσκέψατο τον Μακ. Αρχιεπίσκοπον εν τη Αρχιεπισκοπή ο Αρχηγός του Σώματος Στρατηγός Φον Στούμμε, συνοδευόμενος υπό του εν Αθήναις Γερμανική Πρεσβεία Στρατιωτικού Ακολούθου, Ωσαύτως επεσκέφθησαν την Α. Μακαριότητα ο κ. Μπέρικεν και οι ανώτεροι Γερμανοί Στρατιωτικοί Ιερείς Αιδ. Ράντκε και Φον Μπεργκ…».
- Το τρίτο ντοκουμέντο και το πλέον αποκαλυπτικό είναι και πάλι στο ίδιο τεύχος με τίτλο «Οι παλαιοί δεσμοί» και ουσιαστικά κινείται στη λογικοί «οι Γερμανοί είναι φίλοι μας. «…Τη 27η παρελθόντος μονός τα γερμανικά στρατεύματα εις την πόλιν των Αθηνών. Κατά την δήλωσιν του Στρατιωτικού Διοικητού δεν ήλθον ως κατακτηταί αλλ΄ως φίλοι. Η δήλωσις αύτη είναι εξόχως σημαντική, καθ’ όσον δεικνύει ότι οι μεταξύ των δύο πολιτισμών, του ελληνικού και γερμανικού δεσμοί εξηκολούθησαν να υφίστανται, παρά την ύπαρξιν εχθροπραξιών, υποσχόμενοι την καλλιέργειαν φιλικού πνεύματος μεταξύ των λαών. Ο ελληνικός λαός έχει αντιληφθή πλήρως τη πραγματικόητας ταύτην και η στάσις τους είναι ανάλογος προς τας εξ αυτής επιβαλλομένας υποχρεώσεις».
Τα συμπεράσματα εύλογα…
