Γράφει ο Ειρηναίος Μαράκης //
Κάθε σπουδαίο καλλιτεχνικό έργο κουβαλάει μέσα του στιγμές και στοιχεία της εποχής που το γέννησε, λειτουργώντας όχι απλώς ως ένα μέσο ψυχαγωγίας, αλλά ως ένας αδιάψευστος μάρτυρας των κοινωνικών και ταξικών μεταβολών. Στην ιστορία του ελληνικού πολιτισμού, υπάρχουν αμέτρητες στιγμές όπου η μουσική και ο κινηματογράφος συναντώνται για να δημιουργήσουν μια τέλεια αισθητική και ιδεολογική σύνθεση, ικανή να ακτινογραφήσει τις βαθύτερες πληγές μιας ολόκληρης κοινωνίας. Μια τέτοια κορυφαία στιγμή αποτελεί η δημιουργική συνάντηση του Μάνου Χατζιδάκι, του Αλέκου Σακελλάριου και του Χρήστου Γιαννακόπουλου στην ταινία «Της νύχτας τα καμώματα» το 1957. Αφετηρία αυτού του οδοιπορικού στις σκιές της μεταπολεμικής Αθήνας αποτελεί ένα εμβληματικό τραγούδι, το οποίο ξεπερνά τα όρια της απλής μουσικής επένδυσης και μετατρέπεται σε έναν διαχρονικό ύμνο για την απώλεια, τη φτώχεια και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Η ερωτική απουσία
Οι εξελίξεις στη Συρία έρχονται να γκρεμίσουν για άλλη μια φορά την αποπροσανατολιστική θεωρία που με επιμονή ανακυκλώνεται για τον πόλεμο στη Μ. Ανατολή, περί…
Το τραγούδι «Απόψε στην παλιά την γειτονιά», σε μουσική του κορυφαίου Μάνου Χατζιδάκι, στίχους του σπουδαίου Αλέκου Σακελλάριου και πρώτη ερμηνεία από τον αυθεντικό ρεμπέτη Τάκη Μπίνη, αποτελεί ένα εμβληματικό κομμάτι της ελληνικής μουσικής ιστορίας, καθώς γεννήθηκε μέσα από την κινηματογραφική ταινία «Της νύχτας τα καμώματα» του 1957. Μέσα από τις μεγάλες, στρωτές μουσικές φράσεις και τη νοσταλγική μελωδία του, το έργο κατορθώνει να αποτυπώσει με μοναδική λυρικότητα την ατμόσφαιρα μιας χαμένης αστικής καθημερινότητας, όπου η φτώχεια γεφυρωνόταν από την ανθρώπινη ζεστασιά, τη συντροφικότητα και τον ρομαντισμό των εργατικών και λαϊκών συνοικιών της Αθήνας· μιας πόλης που, στον απόηχο του καταστροφικού Εμφυλίου και με τις πληγές της ακόμα ανοιχτές από τη βαριά κληρονομιά των χιλιάδων νεκρών και εξόριστων αγωνιστών της, πάσχιζε να ανασυντάξει τις δυνάμεις της και να βρει τα βήματά της μέσα στη ζοφερή και μεταβατική νέα περίοδο της χώρας.
Η δωρική και γεμάτη συναίσθημα φωνή του Μπίνη, σε απόλυτη αρμονία με την ευαισθησία της χατζιδακικής σύνθεσης, μετατρέπει τους απλούς αλλά βαθιά συγκινητικούς στίχους του Σακελλάριου σε έναν διαχρονικό ύμνο για την απώλεια της αθωότητας και το πέρασμα του χρόνου, καθιστώντας το συγκεκριμένο τραγούδι έναν αναπόσπαστο πυλώνα του λεγόμενου αρχοντορεμπέτικου και ευρύτερα του νεοελληνικού πολιτιστικού αποθέματος. Παράλληλα, η ερωτική διάσταση του κομματιού συμπλέκεται αριστοτεχνικά με το δραματικό στοιχείο της απώλειας, καθώς η επιστροφή του πληγωμένου εραστή στο σκοτεινό δρομάκι, μπροστά στη «γρίλια την κλειστή» της γυναίκας που τον απαρνήθηκε «με τόση απονιά», μετατρέπει τον φυσικό χώρο της παλιάς γειτονιάς σε ένα εσωτερικό τοπίο οδύνης. Εκεί, η μοναξιά καθρεφτίζεται στο βλέμμα του φεγγαριού και η προσωπική ερωτική απογοήτευση μετουσιώνεται σε μια καθολική και βαθιά ανθρώπινη ελεγεία για την αγάπη που χάθηκε ανεπιστρεπτί.
Το κινηματογραφικό και σεναριακό πλαίσιο
Η σπονδυλωτή κοινωνική και δραματική ταινία «Της νύχτας τα καμώματα», σε σκηνοθεσία του ίδιου του Αλέκου Σακελλάριου, αποτελεί το ιδανικό φόντο για την ανάπτυξη αυτού του ερωτικού δράματος, καθώς παρακολουθεί τις παράλληλες, συχνά μελαγχολικές και συγκινητικές ιστορίες των ανθρώπων της πόλης κατά τη διάρκεια της νυχτερινής περιπολίας ενός αστυφύλακα.
Μέσα σε αυτό το νυχτερινό, ασπρόμαυρο μωσαϊκό της μεταπολεμικής Αθήνας, όπου η μοναξιά, η βιοπάλη και τα ανθρώπινα αδιέξοδα τέμνονται διαρκώς, το τραγούδι αποκτά μια σχεδόν θεατρική υπόσταση: ερμηνεύεται στην οθόνη με τη μέθοδο του play-back από τον ηθοποιό Ορφέα Κρεούζη (που κρατάει, φυσικά, την αυθεντική φωνή του Τάκη Μπίνη), λειτουργώντας ως ο απόλυτος συναισθηματικός καθρέφτης της ιστορίας και υπογραμμίζοντας με τον πιο εμφατικό τρόπο τη διάχυτη αίσθηση της ματαίωσης και της ερωτικής απογοήτευσης που διατρέχει τις σκιές της πόλης. Καθοριστική σε αυτό το σημείο είναι η συμβολή του συν-σεναριογράφου Χρήστου Γιαννακόπουλου, ο οποίος μαζί με τον Σακελλάριο μετέφερε στη μεγάλη οθόνη το δικό τους θεατρικό έργο «Ουδέν το αξιοσημείωτον». Ένα επιπλέον, ειρωνικό, σατιρικό και γι’ αυτό ειλικρινές στην αποτύπωσή του στοιχείο αποτελεί η επόμενη σκηνή, μετά την ολοκλήρωση του τραγουδιού, η οποία οδηγεί σε μια παρεξήγηση με βαθύτατο χιούμορ και λειτουργεί σχεδόν σαν απότομη προσγείωση στην καθημερινότητα, ανατρέποντας το προηγούμενο συναισθηματικό κλίμα χωρίς να το ακυρώνει. Αντίθετα, η κωμική αυτή ανατροπή ενισχύει την ανθρώπινη διάσταση της σκηνής, καθώς η συγκίνηση, η ερωτική απογοήτευση και η μελαγχολία συνυπάρχουν με το παράλογο και το γελοίο της καθημερινής ζωής, όπως ακριβώς συμβαίνει και στην πραγματικότητα.
Η σπονδυλωτή δομή της ταινίας «Της νύχτας τα καμώματα» δεν αποτελεί μια απλή παράθεση μελοδραματικών επεισοδίων, αλλά συνιστά μια βαθιά ταξική και ψυχογραφική ακτινογραφία της μεταπολεμικής Αθήνας, όπου η αστική αποξένωση και η ηθική εξαθλίωση αναδεικνύονται ως άμεσες συνέπειες των κυρίαρχων κοινωνικοοικονομικών αντιθέσεων. Οι επιμέρους ιστορίες, από τον σπαραγμό του μεθυσμένου χήρου (Ορέστης Μακρής), που βιώνει την απόλυτη υπαρξιακή μοναξιά μέσα σε ένα εχθρικό αστικό περιβάλλον, μέχρι την απόπειρα αυτοκτονίας της νεαρής κοπέλας (Σμαρούλα Γιούλη), δεν αποτελούν απλές και συνηθισμένες ατομικές κακοτυχίες, αλλά, πέρα από όλα τα άλλα, αποτυπώνουν ψυχολογικά και κοινωνικά τις συνέπειες της καπιταλιστικής καταπίεσης και της έλλειψης κοινωνικής πρόνοιας. Παράλληλα, οι συγκρούσεις γύρω από την οικογενειακή τυραννία, την προκλητικότητα και την καταπίεση του συζύγου ξεγυμνώνουν τα αστικά μικροαστικά ήθη και την πατριαρχική δομή της εποχής, η οποία λειτουργεί ως συμπληρωματικός μηχανισμός ελέγχου, ενώ ο θορυβώδης καβγάς της λαϊκής ταβέρνας αποτυπώνει την άναρχη εκτόνωση της συσσωρευμένης οργής των λαϊκών στρωμάτων, μετατρέποντας το αλκοόλ και τη βία σε ψευδαισθήσεις διαφυγής από τη σκληρή καθημερινότητα. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι απουσιάζει η ανάγκη για ανθρώπινη επαφή και τρυφερότητα, η οποία εκφράζεται τόσο στο τραγούδι που εξετάζουμε όσο και στην ιστορία με τον Ορέστη Μακρή, αλλά και, με έναν περισσότερο ευχάριστο και διασκεδαστικό τρόπο, στο τραγούδι «Ο Καρδερίνος» («λέω έναν καρδερίνο / που γυρεύει καρδερίνα»), στη λαϊκή ταβέρνα, στην ίδια ιστορία.
Το κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο του ’50
Αυτή ακριβώς η καθημερινότητα πηγάζει οργανικά από το κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο της δεκαετίας του ’50, μιας περιόδου όπου η Ελλάδα, σημαδεμένη από τις πληγές του Εμφυλίου και ενταγμένη βίαια στο δυτικό καπιταλιστικό μοντέλο ανάπτυξης, μετατρέπεται σε ένα πεδίο έντονης ταξικής εκμετάλλευσης και εσωτερικής μετανάστευσης. Η εμβληματική σκηνή με τον απελπισμένο εργάτη (Βασίλης Διαμαντόπουλος) που κλέβει ένα κομμάτι μπακαλιάρο και η συγκλονιστική εικόνα της συζύγου του (Ελένη Χατζηαργύρη) που βράζει ένα κούτσουρο για να ξεγελάσει την πείνα των παιδιών τους, απογυμνώνει πλήρως τον μύθο της «μεταπολεμικής ανασυγκρότησης», αποδεικνύοντας ότι η ακραία φτώχεια και η εξαθλίωση της εργατικής τάξης δεν είναι συμπτωματικές, αλλά δομικά στοιχεία του συστήματος. Σε αυτό το πλαίσιο, ο αστυφύλακας (Βασίλης Αυλωνίτης) δεν λειτουργεί απλώς ως εκπρόσωπος του κατασταλτικού μηχανισμού του αστικού κράτους, αλλά ως ένας εγκλωβισμένος βιοπαλαιστής ο ίδιος, ο οποίος, μέσα από την ταξική του διαίσθηση και την ανθρώπινη αλληλεγγύη, αρνείται να εφαρμόσει τον αστικό νόμο που ποινικοποιεί την επιβίωση, αναδεικνύοντας έτσι τη βαθιά ανάγκη για συλλογική συνείδηση απέναντι στην εξατομικευμένη μοναξιά και την οικονομική βαρβαρότητα της εποχής.
Η οργανική σύμπλευση της μουσικής του Μάνου Χατζιδάκι με τον ιδεολογικό ρόλο του χωροφύλακα λειτουργεί στην ταινία ως ένας διπλός μηχανισμός κοινωνικής κριτικής, καθώς ο αστυφύλακας, αν και αποτελεί οργανικό εξάρτημα του κατασταλτικού μηχανισμού του αστικού κράτους, αποποιείται τον ρόλο του διώκτη της εργατικής τάξης και μετατρέπεται σε έναν εγκλωβισμένο βιοπαλαιστή που επιλέγει την ταξική αλληλεγγύη απέναντι στον απάνθρωπο νόμο της ιδιοκτησίας. Σε αυτήν ακριβώς την κρατική και συστημική βαρβαρότητα, η χατζιδακική σύνθεση έρχεται να λειτουργήσει ως μια ιδεολογική «αντίστιξη» καθώς δεν ωθεί στην παθητική μοιρολατρία, αλλά μετουσιώνει τον λαϊκό καημό και τον ρεμπέτικο αστικό ιστό σε μια μορφή συλλογικής αξιοπρέπειας και πολιτιστικής αντίστασης, όπου η μουσική υπογραμμίζει το δράμα της φτώχειας, όχι για να το εξωραΐσει, αλλά για να αναδείξει την εσωτερική ομορφιά και το δίκαιο των καταπιεσμένων απέναντι στην ψυχρή αλλοτρίωση του μεταπολεμικού καπιταλισμού.
Η συνολική αποτίμηση της ταινίας «Της νύχτας τα καμώματα» την κατατάσσει ως έναν πρώιμο, εγχώριο σταθμό του κοινωνικού ρεαλισμού στον ελληνικό κινηματογράφο, καθώς καταφέρνει να σπάσει τα στενά όρια της εμπορικής κωμωδίας της εποχής και να εισαγάγει μια σχεδόν νεορεαλιστική ματιά, η οποία επηρέασε βαθιά το μετέπειτα πολιτικό και κοινωνικό σινεμά της δεκαετίας του ’60. Σε άμεση σύγκριση με άλλα κοινωνικά έργα του Αλέκου Σακελλάριου της ίδιας δεκαετίας, όπως το «Λατέρνα, φτώχεια και φιλότιμο» (1955) ή το «Ούτε γάτα ούτε ζημιά» (1954), η συγκεκριμένη ταινία απομακρύνεται από τον εύκολο μικροαστικό εξωραϊσμό και τη γραφικότητα των λαϊκών στρωμάτων. Αντίθετα, χρησιμοποιώντας τη σπονδυλωτή της δομή ως ιδεολογικό εργαλείο, ίσως και χωρίς πρόθεση, αποκαλύπτει με πολύ μεγαλύτερη τόλμη και οξύτητα τις δομικές αντιθέσεις της μεταπολεμικής Αθήνας, μετατρέποντας το γέλιο και το δάκρυ σε μια ενιαία, αδιαίρετη πολιτική κραυγή που αρνείται να θυσιάσει την αλήθεια της εργατικής τάξης στον βωμό της ανέμελης ψυχαγωγίας.
Ξεκινώντας, λοιπόν, από τους γεμάτους καημό στίχους και τη νοσταλγική μελωδία του «Απόψε στην παλιά τη γειτονιά» αλλά και του «Καρδερίνου», συνειδητοποιούμε ότι το τραγούδι αυτό δεν αποτελεί απλώς ένα αυτόνομο μουσικό αριστούργημα, αλλά το κλειδί για να ξεκλειδώσουμε ολόκληρο το ιδεολογικό οικοδόμημα της ταινίας. Μέσα από τη δημιουργική σύμπραξη των Σακελλάριου, Γιαννακόπουλου και Χατζιδάκι, η μεταπολεμική Αθήνα απογυμνώνεται από τις ψευδαισθήσεις της, αφήνοντας την αλήθεια των καταπιεσμένων να λάμψει μέσα στο σκοτάδι της νύχτας. Με αποτέλεσμα, το έργο να παραμένει ένας διαχρονικός φάρος του ελληνικού ρεαλισμού, υπενθυμίζοντάς μας ότι ακόμα και στις πιο σκοτεινές περιόδους της ταξικής και κοινωνικής βαρβαρότητας, η τέχνη έχει τη δύναμη να διασώζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και να τη μετατρέπει σε αθάνατο πολιτιστικό κεφάλαιο.
Αφιερωμένο στη Ν.Κ
