Τζίνγκα Βέρτοφ _Dziga Vertov
Γράφει ο \\ Αστέρης Αλαμπής _Μίδας
Πολυτεχνείο 1973, φοιτητής πάνω στα κάγκελα, κρατάει καθρέφτη, για να εμποδίσει την λήψη ταινίας, από οπερατέρ που ήταν στημένοι στα απέναντι κτήρια (Βασίλης Καραγεώργος, από το βιβλίο «Πολυτεχνείο 1973», σε επιμέλεια Θανάση Αλατά, Flippress 2013)
Λίγες ώρες μετά την πυραυλική απάντηση του Ιράν δεκάδες εικόνες, βίντεο, γραφικά κατακλύζουν τα social media και ενημερωτικά μέσα. Θα σταθούμε σε δύο από αυτές.…
Dziga Vertov: ένα παγκόσμιο φαινόμενο της πρωτοπόρας 7ης Τέχνης των λαών της ΕΣΣΔ
Πολυτεχνείο Νοέμβρης 1973.
Έμπνευση, γνώση και στήριγμα για τους λαϊκούς ξεσηκωμούς του μέλλοντος
ΚΕ ΚΚΕ
Υπήρξε καλό σινεμά επί χούντας _και ειδικά “του Πολυτεχνείου”; ταινίες, που γυρίστηκαν την εποχή των γεγονότων , ή αργότερα _στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης τα μέσα της 10ετίας ’80; Ευρύ το θέμα που ξεφεύγει από τα όρια του σημειώματος. Θα το περιορίσουμε στην underground ομάδα ΚΙΝΟ “Κινηματογραφημένες Στιγμές του ’73” και μετέπειτα, που πήρε σχήμα μέσα στο 1973 από μία συλλογικότητα κινηματογραφιστών _ανάμεσά τους ο Λάμπρος Παπαδημητράκης, που έφυγε φέτος ο Κώστας Ζυρίνης κά, που είχε σαν στόχο τον κινηματογράφο στην πιο καθαρή μορφή του, αυτόν δλδ στον δρόμο street cinema _έργα με σε δημόσιους χώρους, συχνά σε υποεξυπηρετούμενες κοινότητες, για να καταστήσει την οπτικοακουστική κουλτούρα πιο προσβάσιμη. Παράλληλα το λεγόμενο θέατρο δρόμου, από μπουλούκια με προσέλκυση αυθόρμητου κοινού. Ο όρος Roadmovie ιστορικά αναφέρεται επίσης σε ένα γερμανικό είδος ταινιών της δεκαετίας του 1920 _που αναδείχτηκε και επί DDR και αναπαράγεται σήμερα με άλλη οπτική αλλά πάντα διαδραματίζεται σε δρόμους, καταγράφει όσα συμβαίνουν, χωρίς σενάριο, ηθοποιούς, ούτε καν σκηνοθεσία με βάση τον αυτοσχεδιασμό. Με όχι πάντα εύστοχες αναφορές που πηγάζουν από τον κινηματογράφο (ΚΙΝΟ) του μεγάλου σοβιετικού film-maker και θεωρητικού Τζίνγκα Βέρτοφ (1896-1954), ο οποίος με ταινίες σαν τις «Κινηματογράφος Αλήθεια» (1922), «Κινηματογράφος-Μάτι» (1924) και «O Άνθρωπος με την Κινηματογραφική Μηχανή» (1929 _σε ψηφοφορία του Sight and Sound το 2012, ψηφίστηκε ως η 8η καλύτερη όλων των εποχών και το 2014 το καλύτερο ντοκιμαντέρ όλων των εποχών) δημιούργησε επί της ουσίας το σινεμά-βεριτέ (τον κινηματογράφο της αλήθειας).
Ξαναγυρνώντας στην Ελλάδα επί χούντας μια τέτοια ταινία ήταν η «Κινηματογραφημένες Στιγμές του ’73» της ομάδας ΚΙΝΟ, που εντασσόταν σ’ ένα ευρύτερο πλαίσιο «αγωνιστικού κινηματογράφου», που είχε ήδη κάνει τα χιλιόμετρά του στην Αμερική, μα και σε άλλες χώρες της Δύσης – με πρόδρομο ΚΙΝΟ την ομάδα του Κέντρου Ανεξάρτητου Ελληνικού Κινηματογράφου, η οποία αποτελείτο από επαγγελματίες της Ενώσεως Τεχνικών Ελληνικού Κινηματογράφου (ΕΤΕΚ) του κινηματογραφικού στοιχείου της ΕΔΑ (βλ «Εκατό Ώρες του Μάη» _1963, σε σκηνοθεσία των Δήμου Θέου-Φώτου Λαμπρινού – μια αριστερή πολιτική ταινία, που επιχειρούσε (με μερική επιτυχία) να περιγράψει τα γεγονότα που είχαν προηγηθεί της δολοφονίας του Λαμπράκη, όπως και τη δολοφονία αυτή καθ’ αυτή. Κι εκεί είχε υπάρξει κυνηγητό και καταστροφή υλικού, κι εκεί είχαν υπάρξει απαγορεύσεις, με την ταινία να παίζεται «κανονικά» στη χώρα, μετά τη μεταπολίτευση).
Η ΚΙΝΟ το 1973, θα μπορούσε να παραλληλιστεί και με άλλες αγωνιστικές κινηματογραφικές ομάδες, που δρούσαν στην Αμερική, όπως ήταν, για παράδειγμα, η American Documentary Film (ADF) και βασικά η Newsreel, μια κινηματογραφική ομάδα, που είχε ιδρυθεί το 1967, και ήταν ειδικευμένη στην κινηματογράφηση πολιτικών γεγονότων, τα οποία αποσιωπούνταν, γενικώς και ειδικώς, από τα ΜΜΕ. Όπως διαβάζουμε στο βιβλίο του Guy Hennebelle «Ιστορία Κιν/φου και Ταξική Πάλη» _Εκδόσεις Προοδευτικός Κινηματογράφος χ.χ., τέλος 70s-αρχή 80s: «Τότε ο πόλεμος στο Βιετνάμ βρισκόταν στο κρισιμότερο σημείο του. Γι’ αυτό το λόγο πολλές ταινίες της Newsreel προβάλλουν την εσωτερική αντίδραση ενάντια στον πόλεμο, την αντίσταση στην κατάταξη στον στρατό, καθώς και τις λιποταξίες.(…) Στην αρχή της ύπαρξης της ομάδας Newsreel, τα μέλη της θεωρούσαν τους εαυτούς τους τόσο πολιτικούς καθοδηγητές, όσο και σκηνοθέτες. Πολύ συχνά χρησιμοποίησαν τις προβολές των ταινιών, για να προκαλέσουν πολιτικές συγκεντρώσεις» Ήταν γνωστά όλα αυτά, τότε, στους έλληνες κινηματογραφιστές _και ναι και όχι _για τον αποκαλούμενο «νέο κινηματογράφο» διάβαζες, για παράδειγμα, στο δίτομο «Αντικουλτούρα / η δημιουργία μιας διαφορετικής κοινωνίας» (Ερμείας, 1972) στο σχετικό κείμενο των Stephen Dwoskin και Simon Hartog: «Η δομή των ταινιών δεν έχει συνοχή, αλλά οπωσδήποτε οι ταινίες έχουν ξεφύγει από τις περιοριστικές εμπορικές και βιομηχανικές δομές. Απομακρύνθηκαν επίσης από την παράδοση του διηγηματικού και του ψυχαγωγικού κινηματογράφου.(…) Ο “νέος κινηματογράφος” χρησιμοποιεί ό,τι έχει – δεν παραδέχεται μόνο ένα σωστό δρόμο. Η τεχνική γεννιέται από την ανάγκη. Η κατάσταση δεν διαστρέφεται, για να χωρέσει μέσα στα όρια μιας παραδοσιακής τεχνικής. Μια εικόνα εκτός εστίας δεν σημαίνει κακή φωτογραφία, αλλά μεταβιβάζει μια ιδέα σαν ένα χρώμα, και μια σειόμενη κινηματογραφική μηχανή είναι τόσο έγκυρη όσο και μια στάλα από ένα πίνακα του Πόλοκ. Χωρίς να είναι δεμένος στα συμφέροντα κάποιου άλλου και εξαρτημένος από τα σχεδιαγράμματα των κερδών του, ο ανεξάρτητος κινηματογράφος αποκτά ελευθερία».
Επίσης στο μοναδικό τεύχος του προοδευτικού περιοδικού «Πρόσωπα», που τύπωνε η ποιήτρια Νατάσα Χατζιδάκη, το 1972, υπάρχει το σήμα της κινηματογραφικής κίνησης Newsreel του Σαν Φρανσίσκο (ένας μαύρος, με μια αλυσίδα στο λαιμό του και με υψωμένη τη γροθιά του). Όλα αυτά μπορεί να τα γνώριζαν οι κινηματογραφιστές της ΚΙΝΟ, αλλά μπορεί και όχι. Το έργο της ήταν εξ αρχής δύσκολο. Και γιατί θα έπρεπε να αντιμετωπίσει το επίσημο κυνηγητό της δικτατορίας, αλλά και γιατί θα έπρεπε να αποκτήσει την εμπιστοσύνη εκείνων που κινηματογραφούσε. Κανείς δεν ήξερε ποιος ήταν ο σκοπός σου, όταν τραβούσες φωτογραφίες ή ταινίες …αν ήσουνα χαφιές κλπ. Όπως διαβάζουμε στο βιβλίο του δημοσιογράφου Μηνά Παπάζογλου (1935-2025) «Φοιτητικό Κίνημα και Δικτατορία» _εκδόσεις επικαιρότητα, 1975: «Οι φοιτητές του Πολυτεχνείου εγκαθιστούν μεγάλα κάτοπτρα με τα οποία δημιουργούν αντανακλάσεις στις κάμερες και τους φακούς ορισμένων συνεργείων των… μυστικών υπηρεσιών της χούντας, που έχουν στηθεί στα απέναντι από το Πολυτεχνείο κτήρια και προσπαθούν να φωτογραφίσουν πρόσωπα και πράγματα…». Και λίγο πιο κάτω: «Στο Πολυτεχνείο φθάνουν πολλοί Έλληνες και ξένοι δημοσιογράφοι, κι ακόμη περισσότεροι φωτογράφοι. Οι φοιτητές παίρνουν μέτρα ασφαλείας. Ελέγχουν σχολαστικά τα διαπιστευτήρια των δημοσιογράφων. Δεν επιτρέπουν να φωτογραφίσουν τα μέλη της Συντονιστικής Επιτροπής. Έχουν πια αποκτήσει πείρα και θέλουν να προφυλάξουν την ηγεσία τους». Μέσα σ’ ένα τέτοιο σκηνικό καλούνταν να κινηματογραφήσουν οι Παπαδημητράκης και Ζυρίνης, και κάπως έτσι (αντλημένο από παλιό κινηματογραφικό περιοδικά) ο Παπαδημητράκης σ’ ένα απόσπασμα από το κείμενό του «Για την κιν/φική ομάδα ΚΙΝΟ και για την ταινία “Κινηματογραφημένες Στιγμές του ’73-Πολυτεχνείο”», που είχε δημοσιευθεί στο περιοδικό «Προοδευτικός Κινηματογράφος» [τεύχος #6], 1979… «(…) Η κινηματογραφική ομάδα ΚΙΝΟ δημιουργείται και λειτουργεί σε συνθήκες παρανομίας από τις αρχές του 1973. Την αποτελούν κινηματογραφιστές και μη. Η δουλειά της ομάδας έχει στόχους πολιτικούς. Η ΚΙΝΟ αθόρυβα και οργανωμένα καταφέρνει να κάνει λήψεις και να προχωράει την εργαστηριακή δουλειά κάτω από σκληρές συνθήκες (η Ασφάλεια συχνά έλεγχε τα υλικά των κινηματογραφικών εργαστηρίων) και με οικονομικά και τεχνικά μέσα ελάχιστα.(…) Έτσι, μέχρι την μεταπολίτευση (Ιούλης ’74) είχαμε ένα πλούσιο υλικό των λαϊκών κινητοποιήσεων στα τελευταία χρόνια της 7ετίας. Τις παραμονές του Πολυτεχνείου στη γνωστή δίκη των 17 η ομάδα τροφοδοτεί τον δικηγόρο υπεράσπισης με δεκάλεπτο φιλμ ντοκουμέντων από τις ωμότητες της Αστυνομίας στις 4 Νοέμβρη (μνημόσυνο Παπανδρέου). Οι κατηγορούμενοι απαλλάσσονται από τις κατηγορίες για τα επεισόδια, λόγω των φωτογραφιών από το φιλμ που η ΚΙΝΟ έδωσε στις εφημερίδες – όπως και του ίδιου του φιλμ, που το δικαστήριο αρνήθηκε να δει, με αποτέλεσμα να αποχωρήσει η υπεράσπιση των αγωνιστών-κατηγορουμένων. Μετά την απομάκρυνση της Χούντας η ΚΙΝΟ μελετά το υλικό της και φτιάχνει την ταινία “Κινηματογραφημένες Στιγμές του ’73”, που προβάλλεται για πρώτη φορά μέσα στο Πολυτεχνείο, στην πρώτη επέτειο του Νοέμβρη. Πάνω από είκοσι χιλιάδες θεατές είδαν την ταινία, που προβαλλόταν πρωί-βράδυ σε πέντε προβολές καθημερινά Η δουλειά τής ομάδας συνεχίστηκε μέχρι και το 1975 προβάλλοντας βασικά την ταινία –για μεγάλο διάστημα δωρεάν– όπου ήταν δυνατό.(…)
Η ταινία φτιάχτηκε αμέσως μετά την πτώση της χούντας. Βλέποντας το υλικό που είχαμε τραβήξει έως εκείνη τη στιγμή (Αύγουστος ’74) αποφασίσαμε να κάνουμε μια ταινία για το ’73, χρονιά μεστή από γεγονότα με αποκορύφωμα το Πολυτεχνείο. Η δουλειά δεν ήταν εύκολη, το υλικό αρκετές ώρες. Δεν υπήρχαν λεφτά για μεγάλο φιλμ. Έτσι, στα μέσα του Οχτώβρη, είχαμε μια ταινία 35 λεπτών. Η ταινία στην τελική της μορφή (προσθέσαμε και αφαιρέσαμε υλικό) περιέχει την κατάληψη της Νομικής (Φλεβάρης ’73), την παρέλαση στις 25 Μάρτη, τις λαϊκές κινητοποιήσεις και συγκεντρώσεις στα Μέγαρα και τον Σκαραμαγκά ενάντια στην κατασκευή των διυλιστηρίων του Ανδρεάδη (φθινόπωρο ’73), τα γεγονότα στο μνημόσυνο του Παπανδρέου, την λαϊκή εξέγερση του Πολυτεχνείου και σκηνές στους δρόμους της Αθήνας τις μέρες μετά. Στο υλικό της ταινίας δεν επιδιώξαμε αισθητικές επεμβάσεις –δεν μας άφηνε το ίδιο το υλικό μας–, ούτε προσπαθήσαμε με σπικάζ να επιβάλλουμε τις δικές μας απόψεις για τα γεγονότα. Τα πλάνα είχαν τη δική τους ζωή και απλά τους κάναμε μια χρονολογική συστηματοποίηση.(…) Η καριέρα αυτής της ταινίας έδειξε πως μπορεί να υπάρξει ένα κινηματογραφικό κύκλωμα έξω από το κύκλωμα αιθουσών, φτάνει να υπάρχουν ταινίες που να αφορούν και να ενδιαφέρουν άμεσα τον πλατύ κόσμο.(…)».
Και ο Κώστας Ζυρίνης σ’ ένα απόσπασμα από το κείμενό του «Ένας “άλλος” κινηματογράφος», που είχε δημοσιευθεί στο περιοδικό «Φιλμ» _τεύχος #3 (φθινόπωρο 1974)… Το φθινόπωρο του ’73 γεννήθηκε η ΚΙΝΟ. Η ΚΙΝΟ έχει μια μικρή προϊστορία. Από το ’72 θέλαμε να φτιάξουμε τη “δημοτική γλώσσα” του κινηματογράφου, το 8 μιλιμέτρ. Θα φτιάχναμε ένα υπόγειο κύκλωμα κινηματογραφικής πολιτικής πληροφόρησης. Θα τραβούσαν όλοι όσοι είχαν μια οχτάρα μηχανή. Η προσπάθεια απέτυχε πριν γίνει πράξη, για πραχτικούς λόγους. Οι ίδιοι σχεδόν φτιάξαμε την ΚΙΝΟ. Η ομάδα, κατ’ αρχάς, έχει πολιτικό κινηματογραφικό πρόγραμμα. Με βάση ένα μίνιμουμ πολιτικό πρόγραμμα κάνουμε πολιτική δράση με κινηματογραφικά μέσα. Τραβούσαμε και τραβάμε ο Λάμπρος Παπαδημητράκης κι εγώ σε 16 μιλιμέτρ. Άλλοι σε 8. Υπάρχει σαφής καταμερισμός δουλειάς σε όλους. Η ΚΙΝΟ ήταν παράνομη, όπως ήταν φυσικό. Τραβούσαμε συνέχεια ό,τι γινόταν. Από ’κει γεννήθηκε το φιλμ για τη λαϊκή εξέγερση του Νοέμβρη. Οι συνθήκες ήταν τρομερά δύσκολες, γιατί έπρεπε να ξεγλιστράμε απ’ το κυνηγητό των αστυνομικών και συγχρόνως να πείσουμε τους φοιτητές πως δουλεύουμε για την ίδια υπόθεση. Στο Πολυτεχνείο πάθαμε το εξής. Τραβούσαμε μέχρι την Πέμπτη το βράδυ. Την Παρασκευή τα χέρια μας δεν άντεχαν άλλο την κάμερα. Τα συναισθήματά μας ήταν η ακατανίκητη επιθυμία και ανάγκη να ενσωματωθούμε με τους άλλους αγωνιστές. Νοιώθαμε πως η κάμερα μάς κρατούσε έξω από τον αγώνα, και φυσικά κάναμε λάθος. Ξεχάσαμε για μια στιγμή –τη σπουδαιότερη– τι σημαίνει να κινηματογραφείς αυτά τα πράγματα. Ανωριμότητα ίσως! Οι οπερατέρ της αστυνομίας, της τηλεόρασης κ.λπ. ή οι κερδοσκόποι τράβαγαν ψυχρά. Εμείς δυστυχώς όχι. Ξανατραβήξαμε από την Κυριακή και πέρα. Ένα χρόνο κρυβόμαστε και κρύβαμε το υλικό.
Την εβδομάδα της τρομοκρατίας, μετά το Πολυτεχνείο, τυπώσαμε και στείλαμε κόπιες παράνομα έξω. Κάναμε το λάθος να φύγει από τον έλεγχό μας το υλικό κι έγινε αντικείμενο εμπορικής και κυρίως κομματικής εκμετάλλευσης από λιποτάχτες ψευτο-αγωνιστές του εξωτερικού, που θέλανε να εξυπηρετήσουνε το μαγαζάκι τους, λερώνοντας τη θυσία εκείνων που έδωσαν τη ζωή τους στον ιερό αγώνα.Μετά την (πολιτική) αλλαγή αποφασίσαμε να φέρουμε το υλικό σ’ επαφή με τον κόσμο. Μονταρίστηκε το φιλμ “Κινηματογραφημένες Στιγμές του ’73”. Δεν κάναμε φυσικά μια καλλιτεχνική ταινία, γιατί ούτε είχαμε το δικαίωμα ούτε μας ενδιέφερε. Δεν την στείλαμε στο Φεστιβάλ, γιατί δεν είναι καλλιτεχνικό προϊόν για πούλημα. Δεν κερδίσαμε ούτε κερδίζουμε λεφτά από το φιλμ. Ακόμα βάζουμε από την τσέπη μας. Ο χαρακτήρας της επαφής της ταινίας με το κοινό είναι 1. να κάνει πολιτική πληροφόρηση, 2. να μη γίνει αντικείμενο εμπορικής και κομματικής εκμετάλλευσης από κανέναν, ιδιαίτερα τώρα που τα κόμματα βλέπουν κάτι τέτοια ντοκουμέντα σαν όπλα για το ψηφοκυνήγι τους. Μας δάνεισαν μια παλιά μηχανή προβολής, που όλο χαλάει. Μαζέψαμε, μεταξύ μας, κάποια λεφτά, τυπώσαμε δεύτερη κόπια και γίναμε συνεργείο προβολής.(…)».
Ο Παπαδημητράκης (Χιώτης στην καταγωγή) αγαπούσε ιδιαίτερα την Κύπρο. Μάλιστα, το 1976 θα συν-σκηνοθετούσε μαζί με την Θέκλα Κίττου ένα από τα καλύτερα ντοκιμαντέρ για το κυπριακό ζήτημα το «Κύπρος, η άλλη πραγματικότητα», μια ταινία που προβλήθηκε εμπορικά στην Ελλάδα και που θα λογοκρινόταν στην Κύπρο σε πρώτο χρόνο (θα έπαιρνε άδεια το 1983), επειδή εμπεριείχε υλικό «δυνάμενον να προσβάλει τα θρησκευτικά, εθνικά ή πολιτικά συναισθήματα των κοινοτήτων», σκηνές «αίτινες θεωρούνται ανεπιθύμητοι εις την Δημοκρατίαν από πολιτικής ή κοινωνικής απόψεως», απεικονίζοντας περαιτέρω «εγκλήματα ή σεξουαλικά θέματα κατά τρόπον κλονίζοντα τα δημόσια ήθη και την δημόσιαν τάξιν». Η παρουσία του Παπαδημητράκη στην Κύπρο, για τα γυρίσματα του ντοκιμαντέρ, τον φέρνει κάποια στιγμή και στο τηλεοπτικό ΡΙΚ, καλεσμένο σε μιαν εκπομπή στη οποία μιλάει για την ταινία της ομάδας ΚΙΝΟ «Κινηματογραφημένες Στιγμές του ’73»
