Γράφει ο Ειρηναίος Μαράκης //
Η ταξική συναδέλφωση απέναντι στο σφαγείο της αστικής βαρβαρότητας – Μια επανανάγνωση της «Μεγάλης Χίμαιρας» του Ζαν Ρενουάρ στον αιώνα των διαρκών ιμπεριαλιστικών πολέμων
Υπόθεση:
Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, δύο Γάλλοι αεροπόροι –ο εργάτης υπολοχαγός Μαρεσάλ (Ζαν Γκαμπέν) και ο αριστοκράτης λοχαγός ντε Μποελντιέ (Πιερ Φρενέ)– καταρρίπτονται και αιχμαλωτίζονται από τους Γερμανούς. Στο στρατόπεδο γνωρίζουν τον πλούσιο Εβραίο ανθυπολοχαγό Ροζεντάλ (Μαρσέλ Νταλιό) και σχεδιάζουν την απόδρασή τους, υπό την επιτήρηση του Γερμανού διοικητή φον Ράουφενσταϊν (Έριχ φον Στρόχαϊμ). Στην πορεία της φυγής, ο Μαρεσάλ βρίσκει καταφύγιο στο σπίτι της Γερμανίδας αγρότισσας Έλσας (Ντίτα Πάρλο).
Στην αυγή του 20ού αιώνα, καθώς οι ανταγωνισμοί του κεφαλαίου, η αναδιανομή των αγορών και οι εθνικιστικές εκστρατείες οδηγούσαν τη γηραιά ήπειρο στο αιματηρό μακελειό του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, ο σπουδαίος Ζαν Ρενουάρ –κινηματογραφιστής με βαθιά ανθρωπιστική ματιά και συναισθηματική σύνδεση με τις ιδέες του γαλλικού Λαϊκού Μετώπου– αποτύπωσε στην αριστουργηματική «Μεγάλη Χίμαιρα» (La Grande Illusion, 1937) όχι απλώς τα στρατόπεδα αιχμαλώτων πολέμου, αλλά την ίδια την ταξική ανατομία ενός κόσμου που ψυχορραγούσε και βάδιζε στη καταστροφή. Αν και η ταινία τοποθετείται χρονικά στο πλαίσιο του Μεγάλου Πολέμου του 1914-1918, η κυκλοφορία της το 1937 λειτούργησε ως ένα δραματικό, προφητικό καμπανάκι κινδύνου, καθώς τα μαύρα σύννεφα του φασισμού, του ναζισμού και του επερχόμενου Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου είχαν ήδη καλύψει τον ευρωπαϊκό ορίζοντα, καθιστώντας το δημιούργημα του Ρενουάρ ένα διαχρονικό, διεθνιστικό μανιφέστο ενάντια στη φρίκη του πολέμου.
Με λίγα λόγια, ο Ρενουάρ, αποφεύγοντας τις εύκολες εντυπώσεις, την πολεμική μισαλλοδοξία και τα ηρωικά στερεότυπα της αστικής προπαγάνδας, στρέφει το φακό του στις ανθρώπινες σχέσεις που διαμορφώνονται πίσω από τα συρματοπλέγματα, αποδομώντας με σπάνια οπτική κομψότητα την πλαστή ιδέα της «εθνικής ομοψυχίας». Συγκεκριμένα, μέσα από τη συνεύρεση του εργάτη-μηχανικού Μαρεσάλ, του αριστοκράτη αξιωματικού ντε Μποελντιέ, του αστού Εβραίου τραπεζίτη Ροζεντάλ και του Γερμανού ευγενούς διοικητή φον Ράουφενσταϊν, ο σκηνοθέτης αποδεικνύει ότι τα πραγματικά σύνορα που χωρίζουν τους ανθρώπους δεν είναι τα εθνικά, αλλά τα ταξικά. Από την πλευρά του, ο αριστοκράτης Γάλλος αισθάνεται απείρως εγγύτερα στον Γερμανό ομόλογό του παρά στον προλετάριο συμπατριώτη του, αποκαλύπτοντας έτσι ότι η παλιά φεουδαρχική και αστική ελίτ μοιράζεται μια κοινή γλώσσα παρακμής. Αλλά στην κρίσιμη στιγμή θα θυσιαστεί για να καταφέρουν οι σύντροφοι του να αποδράσουν από το γερμανικό στρατόπεδο. Την ίδια στιγμή οι προλετάριοι όλων των χωρών, φορείς της μόνης αληθινής ελπίδας για την αποκατάσταση της κοινωνίας και την ελευθερία, αφήνονται να πεθαίνουν στα χαρακώματα για τα συμφέροντα των βιομηχάνων και των τραπεζιτών.

Από αυτή την άποψη, η «Χίμαιρα» της ταινίας δεν είναι η δυνατότητα της συναδέλφωσης των λαών, αλλά η αστική αυταπάτη ότι αυτός ο πόλεμος θα ήταν «ο τελευταίος των πολέμων», η πλάνη ότι το σύστημα της εκμετάλλευσης θα μπορούσε ποτέ να εγγυηθεί την ειρήνη χωρίς να γεννά διαρκώς την καταστροφή, τη φτώχεια και την προσφυγιά για τη συσσώρευση των κερδών του. Αξίζει να αναφέρουμε τη απρόσμενα συγκινητική, βαθιά ανθρωπιστική σκηνή όπου ο Γάλλος φυγόδικος βρίσκει καταφύγιο στο σπίτι της Γερμανίδας αγρότισσας Ελίζα, μιας γυναίκας που έχασε τον άνδρα και τα αδέλφια της στις μάχες, και η οποία συμβολίζει την αυθεντική, λαϊκή αλληλεγγύη που ξεπερνά τις γλώσσες, τα σύνορα και την εκάστοτε κρατική προπαγάνδα, συμπυκνώνοντας την ίδια την ιστορική δυνατότητα για μια κοινωνία απαλλαγμένη από την εκμετάλλευση, την φτώχεια και τον πόλεμο.
Σήμερα, σε μια εποχή όπου οι ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί οξύνονται εκ νέου επικίνδυνα, από την Ανατολική Ευρώπη μέχρι τη Μέση Ανατολή, την Γροιλανδία και την Κίνα, και όπου οι ισχυροί του πλανήτη σπέρνουν ξανά τον θάνατο, την προσφυγιά και τον φασισμό για την αναδιανομή της λείας τους, με την γενοκτονία του σιωνιστικού κράτους τρομοκράτη Ισραήλ να συνεχίζεται στην ηρωική γη της Παλαιστίνης, η «Μεγάλη Χίμαιρα» παραμένει ένα εκτυφλωτικό κινηματογραφικό και πολιτικό όπλο. Με τις μεγάλης έντασης σκηνές της, τις υποδειγματικές ερμηνείες όλων των ηθοποιών, την εξαιρετική σκηνογραφία και τον λιτό αλλά εύστοχο φωτισμό, με την αριστοτεχνική αξιοποίηση των μουσικών θεμάτων και με μια αθεράπευτα αισιόδοξη ματιά που επικεντρώνεται πάντα στον άνθρωπο, η «Μεγάλη Χίμαιρα» μας υπενθυμίζει με αμείλικτη διαύγεια ότι απέναντι στη βαρβαρότητα των πολέμων του κεφαλαίου, η μόνη ρεαλιστική και εφικτή διέξοδος για την ανθρωπότητα παραμένει η διεθνιστική αλληλεγγύη, η ταξική συνειδητοποίηση και ο διαρκής αγώνας για έναν άλλο κόσμο που είναι όχι μόνο εφικτός, αλλά και αναγκαίος.








