του Γιώργου Μηλιώνη //
Δημοσιογράφος
Δεν υπάρχει ούτε ένα αυθεντικό πορτραίτο αυτού του ανθρώπου που με το έργο του πέρασε στην αθανασία. Ό,τι “ιστόρησαν”, όπως έλεγαν τα παλιά τα χρόνια, δηλαδή ζωγράφισαν, οι καλλιτέχνες συμφωνούν με τα χαρακτηριστικά που μας δίνει ο Βοκκάκιος, χωρίς τα γένια όμως.
Μετρίου αναστήματος έγερνε ελαφρά προς τα μπρος όταν περπατούσε. Η εμφάνισή του ήταν ταπεινή, ντυνόταν πάντα με υφάσματα απλά, το πρόσωπό του ήταν μακρύ, η μύτη του αετίσια, τα μάτια μεγάλα.
Έδειχνε πάντα σκεφτικός και μελαγχολικός. Λέγεται πως μια μέρα στη Βερόνα καθώς περνούσε μπροστά από μια πόρτα όπου κάθονταν κάποιες γειτόνισσες μια από αυτές είπε: “Τον βλέπετε αυτόν που πάει μονάχος; Σσ θέλει κατεβαίνει στην Κόλαση και γυρίζει πίσω, όποτε του αρέσει, για να μας φέρει νέα από τον κάτω κόσμο”. Και μια άλλη απάντησε: “Μπορεί να είναι αλήθεια. Δεν τον βλέπεις που είναι μελαμψός με κατσαρά γένια; Σίγουρα θα είναι από τη ζέστα της κόλασης κι απ’ τους καπνούς”.
Σε βασικό κόμβο υποστήριξης των Αμερικανών και Ισραηλινών με καύσιμα αναδεικνύονται ο λιμένας των Αγίων Θεοδώρων και τα διυλιστήρια της ευρύτερης περιοχής. Πρόκειται για άλλη…
- Υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές όλων των αιώνων, ένας δημιουργός που άσκησε τεράστια επιρροή σε ποιητές, φιλοσόφους, διανοητές.
- Μεγάλα, ιστορικά, πανεπιστήμια έχουν έδρα Δάντη, με το έργο του τόσο το μείζον, δηλαδή η “Κωμωδία” όσο και το έλασσον να αποτελούν αντικείμενο συνεχούς μελέτης, μεταφράσεων, σχολίων.
- Ξεχωριστό κεφάλαιο αποτελεί η επιρροή του Δάντη στην ελληνική ποίηση, καθώς και οι μεταφράσεις του έργου του στην Ελλάδα.
Η “Κωμωδία” του Δάντη, η “Θεία Κωμωδία” όπως την ονόμασε ο πρώτος βιογράφος του ποιητή, Βοκκάκιος ο δεύτερος ήταν ο Λεονάρντο Μπρούνι, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως το κύκνειο άσμα του Μεσαίωνα, που ακούγεται την ώρα που στο βάθος του ορίζοντα αχνοφαίνεται το ρόδισμα μιας νέας εποχής, της Αναγέννησης, με την αστική τάξη που τότε διαδραμάτιζε ιστορικά προοδευτικό ρόλο να αρχίζει να εμφανίζεται στο προσκήνιο της Ιστορίας.
- Από αυτή τη σκοπιά ο Δάντης ποιητικά “ανακεφαλαιώνει” τον Μεσαίωνα και ταυτόχρονα γίνεται ο προάγγελος μιας νέας ιστορικής εποχής, όπως τον χαρακτήρισε ο Φρίντριχ Ένγκελς.
- Λάτρης του μεγάλου Φλωρεντινού ήταν και ο Κάρλ Μάρξ που πίστευε ότι όταν εκθέσεις την επιστημονικά θεμελιωμένη θέση οου δεν χωρούν ούτε εκπτώσεις, ούτε υποχωρήσεις σε πιέσεις. Με αυτό το σκεπτικό επικαλέστηε τον Δάντη στον πρόλογο του 1ου Τόμου του “Κεφαλαιου”: “Τράβα τον δρόμο σου κι άσε τον κόσμο να λέει”.
Η “Κωμωδία” είναι γραμμένη στην περίφημη terza rima, ή τερτσίνα, σε τρίστιχα, δηλαδή, με ομοικαταληξία του πρώτου με τον τρίτο στίχο. Είχε, δηλαδή, την μορφή “αβα”, “βγβ” και ούτω καθεξής.
Όμως η terza rima δεν πρέπει να εννοείται ως λεκτικό “τέχνασμα” του Δάντη. Είναι κάτι πολύ περισσότερο, διότι η ανάπτυξη του ποιήματος μπορει να επεκταθεί στο …άπειρο. Έχει δυναμική.
Οι τελευταίοι στίχοι, όμως κάθε άσματος, είναι ένα δίστιχο, γιατί τα ανθρώπινα όρια, η ανθρώπινη ζωή είναι πεπερασμένη.
Ταυτόχρονα κάθε πλήρης εμφάνιση της ομοιοκαταληξίας από τη μια έχει το στοιχείο της αναδρομής στο παρελθόν και μια υπόσχεση μέλλοντος. Το κρίσιμο στοιχείο εδώ είναι η “ανακεφαλαίωση”.
Η terza rima κάνει το ποίημα κατ’ εξοχήν ακουστό, κι ας μην γνωρίζουμε ιταλικά. Αυτό ειναι ένα από τα χαρακτηριστικά της αυθεντικής ποίησης. Μπορεί να διαδοθεί, να κινητοποιήσει συναίσθημα και σκέψη πριν γίνει κατανοητή.
Το ποίημα απευθύνεται στο αυτί και δεν ξεχωρίζει ο στίχος από την σκέψη.
Πριν από την “Κωμωδία”
Ο Ντάντε Αλιγκέρι – Δάντης – γεννήθηκε στη Φλωρεντία. Πατέρας του ήταν ο Αλιγκέρο ντι Μπελλιντσιόνε και μητέρα του η Μπέλλα ντέλι Αλμπάτι, η οποία πέθανε νωρίς. Η οικονομική κατάσταση της οικογένειας ήταν μέτρια, ο πατέρας από παλιά αλλά ξεπεσμένη πλέον γενιά μικροευγενών. Ο Δάντης, πάντως, δεν μίλησε ποτέ για τους γονείς του.
Η ακριβής ημερομηνία γέννησής του δεν είναι γνωστή, ωστόσο ο ίδιος αναφέρει στα γραπτά του πως γεννήθηκε στον αστερισμό των Διδύμων – στον Μεσαίωνα απέδιδαν μεγάλη σημασία στην Αστρολογία – και επομένως η γέννησή του τοποθετείται από τα μέσα Μαΐου μέχρι τα μέσα Ιουνίου του 1265.
Το 1273 πεθαίνει η μητέρα του Δάντη.
Σε ηλικία εννέα ετών, την Πρωτομαγιά του 1274 αντίκρυσε για πρώτη φορά την 9χρονη Βίκη Πορτινάρι, την οποία ερωτεύτηκε πλατωνικά, Βεατρίκη – “Μακαρία” πρέπει να την ονόμασε ο Δάντης, τη ζωή του οποίου σημάδεψε για πάντα. Από ένα σημείο και μετά, η Βεατρίκη πήρε τη θέση συμβόλου στην παγκόσμια λογοτεχνία.
Μερικές από τις ωραιότερες σελίδες της “Αισθητικής” του Χέγκελ είναι αφιερωμένες στον Δάντη. Εκεί ο μεγάλος φιλόσοφος γράφει πως η αγάπη του Δάντη για την Βεατρίκη μετατράπηκε σε θρησκευτική πίστη.
- Η Βεατρίκη πέθανε το 1290 σε ηλικία 24 ετών. Είχε παντρευτεί τον Σιμόνε ντε Μπάρντι.
- Το 1277 ο Δάντης αρραβωνιάζεται με την Τζέμα Ντονάτι.
- Παραμένει αδιευκρίνιστο αν ήταν το 1278 ή το 1283 το έτος που πέθανε ο πατέρας του.
- Μεταξύ 1280 και 1282 ο Δάντης συνθέτει τα πρώτα του σονέτα τα οποία στην αρχή απευθύνονται κυρίως στους ομότεχνούς του. Βήμα-βήμα συγκροτείται στην Φλωρεντία η πρωτοποριακή ποιητική σχολή του “Dolce stil nuono”, όπως την ονόμασε αργότερα ο Δάντης.
Την εποχή που γεννήθηκε ο Δάντης διεξαγόταν σφοδρή πάλη στην Φλωρεντία μεταξύ του κόμματος των Γουέλφων και εκείνου των Γιβελίνων. Οι Γουέλφοι έκλιναν περισσότερο προς τον Πάπα σε αντίθεση με τους Γιβελίνους που ήταν “αυτοκρατορικοί”. Παρά την ήττα του 1260, οι Γουέλφοι έχουν κυριαρχήσει και έχουν εξορίσει – όπως συνηθιζόταν ευρέως τότε – τους Γιβελίνους από την Φλωρεντία. Οι Γουέλφοι στη συνέχεια διασπωνται σε “Λευκούς” και “Μαύρους”. Ο Δάντης θα συνταχθεί με τους “Λευκούς” στους οποίους συσπειρωνόταν η αναδυόμενη αστική τάξη, ζητούσαν μεγαλύτερη αυτονομία από τον Πάπα και έβλεπαν ευμενέστερα την συμμετοχή των “κατώτερων” τάξεων στη διακυβέρνηση της πόλης.
Σε όλη του τη ζωή ήταν αμετακίνητος στην θέση για την μη ανάμιξη της Εκκλησίας στην πολιτική ζωή και στις κρατικές υποθέσεις και στον περιορισμό της αποκλειστικά στο πνευματικό της έργο.
- Στις 11 Ιουνίου 1289 ο Δάντης συμμετέχει με το ιππικό των Γουέλφων στη μάχη του Καμπαλντίνο εναντίον των Γιβελίνων του Αρέτσο. Μετά από τη μάχη αυτή, το Σύνταγμα της Φλωρεντίας τροποποιείται και η συμμετοχή στην πολιτική ζωή έχει ως προϋπόθεση την εγγραφή σε κάποια από τις συντεχνίες της Φλωρεντίας. Την εποχή εκείνη, οι συντεχνίες στις οποίες εγγράφονταν οι αναδυόμενοι αστοί διαδραμάτιζαν σημαντικό ρόλο.
- Το διάστημα 1292-1294 ο Δάντης συνθέτει και δημοσιεύει την “Vita Nuova”, “Νέα Ζωή”, το πρώτο ολοκληρωμένο έργο του.
Με αυτό το έργο όπου ενώνει πεζό λόγο και ποιήματα, ο Δάντης εγκαινιάζει μια πορεία την οποία ο ίδιος αναστοχάζεται ως μια διαδοχή επανεκκινήσεων, ρήξεων με το παρελθόν και ριζικών αναθεωρήσεων, ταυτόχρονα με μια προσήλωση σε έναν ανώτερο στόχο.
Όλη αυτή η πορεία της σκέψης του Δάντη θα κορυφωθεί στην “Κωμωδία”. Το πλέον σημαντικό είναι ότι ήδη από τη “Νέα Ζωή” ο Δάντης δεν προβαίνει σε μια προσωπική εξομολόγηση με την στενή έννοια του όρου. Θέτει γενικότερα ζητήματα.
Το 1295 ο Δάντης παντρεύτηκε την Τζέμα Ντονάτι με την οποία απέκτησε τέσσερα παιδιά: Gacopo, Pietro ο οποίος έγραψε και σχόλια στην “Κωμωδία”, Giovanni, Antonia. Η Antonia έγινε μοναχή στη Ραβέννα με το όνομα αδελφή Βεατρίκη, αναγνωρίζοντας έτσι τον καθοριστικό ρόλο της γυναίκας-σύμβολο πλέον στην ζωή του πατέρα της.
Εγγράφεται στην Συντεχνία Ιατρών και Φαρμακοποιών προκειμένου να συμμετάσχει στη δημόσια ζωή της Φλωρεντίας και από τον Νοέμβριο του 1295 έως τον Απρίλιο του 1296 εκλέγεται στο Λαϊκό Συμβούλιο.
Το 1296 συνθέτει τις “Πέτρινες Ρίμες”, “Rime Petrose”. Πρόκειται για τέσσερα ερωτικά ποιήματα που απελευθέρωσαν την τραχύτητα της γλώσσας, – “Τα λόγια μου τραχιά τα έχω θελήσει” είναι ο τίτλος του τέταρτου ποιήματος – συνδέονται με τη “Νέα Ζωή” και αποτελούν το προοίμιο της “Κωμωδίας” και του ρεαλισμού του Δάντη.
Το 1300 κορυφώνονται οι συγκρούσεις μεταξύ Λευκών και Μαύρων Γουέλφων. Ο Δάντης εκλέγεται για ένα δίμηνο, priore, ένας από του έξι, δηλαδή, που διοικούσαν την πόλη και από τη θέση αυτή ζήτησε να αρνηθεί η Φλωρεντία την υποστήριξή της στην εκστρατεία που είχε ξεκινήσει ο Πάπας Βονιφάτιος Η’. Επίσης πρότεινε να εξοριστούν οι ηγέτες και των Γουέλφων και των Γιβελίνων για να αποφευχθεί περαιτέρω αιματοχυσία.
Ανάμεσα στους εξόριστους, ο Γκουΐντο Καβαλκάντι, υποστηρικτής των Γουέλφων, δέκα χρόνια μεγαλύτερος του Δάντη, μέντοράς του και φυσικός “ηγέτης” της πρωτοποριακής ποίησης που αποτυπώθηκε στο “Dolce stil nuovo”.
Ο Καβαλκάντι έπαθε ελονοσία στην εξορία, επέστρεψε στην Φλωρεντία κα πέθανε εκεί τον Αύγουστο του 1300. Με αφορμή τον πατέρα του Καβαλκάντι ο Δάντης θα μας δώσει ένα από τα ωραιότερα και σημαντικότερα Άσματα στην “Κωμωδία”και συγκεκριμένα το 10ο Άσμα της “Κόλασης”.
Ας μας επιτραπεί εδώ να σταθούμε στο Άσμα αυτό.
Καθώς ο Δάντης συνεχίζει την κάθοδό του στην Κόλαση, είναι περίεργος να αναγνωρίσει στον συγκεκριμένο ‘Εκτο Κύκλο κάποιο γνωστό πρόσωπο. Τότε ανασηκώνεται από τον τάφο ο Φαρινάτα ντέλι Ουμπέρτι ο αρχηγός των Γιβελίνων της Φλωρεντίας. Καθώς ανταλλάσσουν λόγια όλο υπεροψία στα όρια της σύγκρουσης ο Φαρινάτα και ο Δάντης, πετάγεται από τον τάφο ο πατέρας του Γκουΐντο Καβαλκάντε του οποίου, Γκουΐντο, πεθερός ήταν ο Φαρινάτα.
Ποιο ήταν το μαρτύριο του Καβαλκάντε; Ο Καβαλκάντε βλέπει στο παρελθόν, βλέπει και στο μέλλον, αλλά δεν βλέπει στο παρόν. Ο Γκουίντο στο παρελθόν είναι ζωντανός, στο μέλλον ο Γκουίντο είναι νεκρός, αλλά στο παρόν; Είναι νεκρός ή ζωντανός; Αυτό είναι το μαρτύριο του Καβαλκάντε, η εμμονή του, η κυρίαρχη σκέψη του, η πλέον ανθρώπινη πλευρά του.
Όταν μιλάει, ρωτά για το παιδί του: Όταν ακούει «υπήρξε», το ρήμα στον παρελθόντα χρόνο, ο ίδιος επιμένει, και καθώς ο Δάντης καθυστερεί την απάντηση, ο Καβαλκάντε δεν έχει πια καμία αμφιβολία: ο γιος του είναι νεκρός, και εξαφανίζεται μέσα στην καιόμενη λάρνακα.
Αντίιθετα, ο Φαρινάτα, ανεπηρέαστος από όλο αυτό συνεχίζει τη συζήτηση με τον Δάντη. Είναι ένα θέμα στο οποίο θα επανέλθουμε.
Το 1301 ο Κάρολος του Βαλουά πλησιάζει απειλητικά την Φλωρεντία. Ο Δάντης αποστέλλεται μαζί με άλλους να ζητήσουν βοήθεια από τον Πάπα Βονιφάτιο Η’. Όμως ο Πάπας υποστήριζε εξέγερση των Μαύρων στην Φλωρεντία που παρέδωσαν την πόλη στον Κάρολο. Ξεσπούν ταραχές, το σπιτι του Δάντη πυρπολείται. Καθ’ οδόν προς την Φλωρεντία ο Δάντης πληροφορείται τις εξελίξεις και αλλάζει δρόμο για να συναντήσει άλλους εξόριστους Γουέλφους κοντά στη Σιένα.
Το 1302 ο Δάντης καταδικάζεται σε πρόστιμο, διετή εξορία και στέρηση δικαιωμάτων. Επειδή δεν εμφανίστηκε να δηλώσει πως αποδέχεται την ποινή καταδικάζεται ερήμην σε θάνατο. Δεν θα ξαναδεί την Φλωρεντία ποτέ. Η οικογένειά του σώθηκε επειδή η Τζέμα ήταν της οικογενείας Ντονάτι.
Ο Δάντης θα κάνει χρόνια να τους ξαναδεί και θα περιπλανάται γευόμενος το πικρό ψωμί της εξορίας.
Το 1303 ο Δάντης βρίσκεται στη Βερόνα, στην αυλή του Bartolomeo Della Scala. Η τελευταία προσπάθεια ανακατάληψης της Φλωρεντίας, το 1304, καταλήγει σε ήττα.
Στο διάστημα 1304-1306 βρίσκεται στην Μπολόνια. Εκεί συγγράφει το “Για την ευγλωττία της δημοτικής γλώσσας”, “De vulgari eloquentia” και το “Συμπόσιο” που έμειναν ημιτελή.
Πιθανότατα το φθινόπωρο του 1306 άρχισε να γράφει την “Κωμωδία”.
Το 1307 φιλοξενείται στην Σαρζάνα και κατόπιν στην περιοχή του Κασεντίνο.
Το 1311 ο Ερρίκος Η’ του Λουξεμβούργου – ήδη βασιλιάς της Γερμανίας – στέφεται στο Μιλάνο με το στέμμα του Καρλομάγνου. Ο Δάντης ασπάζεται πλέον απόψεις των Γιβελίνων για μια κοσμική εξουσία απέναντι στον Πάπα, όμως ο θάνατός του Ερρίκου, το 1313, στερεί κα ιτην τελευταία ελπίδα του Δάντη.
Το 1314 έχει ολοκληρώσει την “Κόλαση”. Το 1315 η κυβέρνηση της Φλωρεντίας ζητά από τον Δάντη να παραδεχτεί την ενοχή του και υπ’αυτό τον όρο θα του χορηγούσε αμνηστία.
Ο Δάντης θεώρησε ιδιαίτερα ταπεινωτικούς τους όρους και αρνήθηκε.
Εγκαταστάθηκε στη Βερόνα και έγραψε ένα μέρος από το “Καθαρτήριο”.
Το 1319 εγκαταστάθηκε στη Ραβέννα σε σπίτι που του παραχώρησε ο Guido Novello da Polenta όπου ολοκλήρωσε το “Καθαρτήριο” και ξεκίνησε τον “Παράδεισο” τον οποίο ολοκλήρωσε το 1321.
Καθώς επαπειλείται σύγκρουση μεταξύ Ραβέννας και Βενετίας ο Δάντης συμμετέχει εκ μέρους του Polenta σε διαπραγματεύσεις με τον Δόγη. Κατά την επιστροφή της αποστολής, το φθινόπωρο, ο Δάντης παθαίνει ελονοσία. Πέθανε στη Ραβέννα στις 14 Δεκεμβρίου 1321.
Σύμφωνα με τον Βοκκάκιο, ο γιός του Πιέτρο καθοδηγούμενος με όραμα από τον ίδιο τον Δάντη, ανακάλυψε σε κρύπτη τα τελευταία Άσματα του “Παραδείσου”.
Η Τζέμμα Ντονάτι που έζησε όλη της τη ζωή στη σκιά του Δάντη – δεν την αναφέρει πουθενά σε κανένα έργο του – πέθανε στη Φλωρεντία
[Θεία] Κωμωδία
“Στης ζωής μας το διάβα στη μέση / σ’ ένα δάσος βρέθηκα σκοτεινό / τον ορθό δρόμο είχα απολέσει / πόσο είναι δύσκολο να διηγηθώ / την αγριότητα κι όλα όσα είδα / φρικτή σκέψη, όνειρο οδυνηρό”.
Είναι οι δύο πρώτες τερτσίνες από το 1ο Άσμα της “Κωμωδίας”.
Είμαστε στις 8 Απριλίου 1300, νύχτα παραμονή της Μεγάλης Παρασκευής και ο Δάντης με οδηγό τον Ρωμαίο ποιητή Βιργίλιο οδηγείται στην Κόλαση. Για να είμαστε ακριβείς, “κατεβαίνει” στην Κόλαση και την σημασία της καθόδου θα τη δούμε λίγο αργοτερα.
Για να κατανοήσουμε το σχήμα πρέπει να έχουμε υπόψη μας τα εξής: Στην “Κωμωδία” ο Δάντης ακκολουθεί τις τότε μεσαιωνικές αντιλήψεις για το Σύμπαν. Τότε ίσχυε το σύστημα του Πτολεμαίου και σύμφωνα με αυτό η Γη είναι μια σφαίρα ακίνητη που βρίσκεται στο κέντρο των άλλων ουρανίων σωμάτων. Αυτα στρέφονται όλα γύρω της το καθένα με δική του ξεχωριστή κίνηση σε εννιά διάφορους ουρανούς που κινούνται και αυτοί ο ένας πιο ψηλά από τον άλλο. Μόνο ο ψηλότερος, ο “έμπυρος ουρανός” είναι ακίνητος και δίνει κίνηση στους υπόλοιπους εννέα.
Σύμφωνα με το ίδιο σύστημα η Γη διαρείται σε δύο ημισφαίρια: Το βόρειο και το νότιο. Στο βόρειο υπάρχουν ολες οι στεριές και ορισμένες θάλασσες και στο κέντρο του είναι η Ιερουσαλήμ. Στο νότιο είναι όλο θάλασσες με μοναδική εξαίρεση στους αντίποδες της Ιερουσαλήμ το νησί με το πανύψηλο βουνό του Καθαρτηρίου.
Όπως πίστευαν τότε οι άνθρωποι κατοικούσαν μόνο στο βόρειο ημισφαίριο που ήταν ένας απέραντος οίκος αμαρτίας. Κάπου στο βόρειο ημισφαίριο υπήρχε μια τεράστια βαθιά τρύπα στη στεριά σε σχήμα ανεσραμμένου κώνου που όσο προχωρούσε στένευε και η αιχμη του κατέληγε στα σπλάχνα της Γης. Εκεί τοποθετούσαν την Κόλαση και στην αιχμή τον αρχαγγελο του Κακού, τον Διάβολο.
Πάντα σύμφωνα με τις τότε αντιλήψεις η τρύπα αυτή σχηματίστηκε ως εξής: Όταν στον μεγάλο ουρανό τον “έμπυρο” εκδηλώθηκε η ανταρσια των κακών αγγέλων με τον Εωσφόρο επικεφαλης, η θεία δύναμη με το χέρι του αρχάγγελου Μιχαήλ, γκρέμισε τον Εωσφόρο και τους οπαδούς του και αυτός πέφτοντας κατω μα το κεφάλι καρφώθηκε στη Γη φθάνοντας μέχρι το κέντρο της. Έτσι σχηματίστηκε η χοάνη, από το τράνταγμα της πτώσης βούλιαξαν στη θάλασσα όλες οι στεριές του νοτιου ημισφαιρίου και αναδύθηκαν στο βόρειο, ενώ οι όγκοι που ξετινάχτηκαν από το ίδιο τράνταγμα έπεσαν στο νότιο ημισφαίριο και σχημάτισαν το νησί του Καθαρτηρίου.
Ο Δάντης υποδιαιρεί την Κόλαση σε εννέα ομόκεντρους κύκλους, τον καθένα πιο βαθύ και στενό από τον προηγούμενο.
Το ίδιο κάνει και στον Καθαρτήριο που το χωρίζει σε εννέα μέρη, και στον Παράδεισο που τον αποτελούν εννέα ουρανοί και ο ψηλότερός τους ο “έμπυρος”.
Η “Κόλαση”
Ο Δάντης χωριζει την Κόλαση σε εννέα κύκλους. Η “Κόλαση” όπως και το “Καθαρτήριο” και ο “Παράδεισος” αποτελείται από 33 ωδές, συν μια εισαγωγική ωδή στην “Κόλαση”.
Σε αυτήν την εισαγωγική ωδή είναι γραμμένα τα περίφημα λόγια “Στα μισά του δρόμου της ζωής μας” κλπ. Καθώς πορεύεται στη σκοτεινή κοιλάδα ο Δάντης φθάνει στους πρόποδες ενός λόφου, του λόφου της Αρετής, όπου επιθυμεί να ανέβει.
Εμφανίζονται μπροστά του τρία θηρία: η λεοπάρδαλη, το λιοντάρι και η λύκαινα που συμβολίζουν την ηδυπάθεια, – την φιληδονία, την ακολασία – την περηφάνεια και την πλεονεξία. Τρομαγμένος ο Δάντης πισωδρομεί και τότε ακούει μια φωνή. Ήταν ο μέγας ποιητής Βιργίλιος που τον είχε στείλει η Βεατρίκη για να γίνει οδηγός του Δάντη, καθώς εκείνη από ψηλά έβλεπε την αγωνία του.
Θα παρατηρήσουμε ότι ο Δάντης δεν αναφέρει που ακριβώς ήταν αυτό το σκοτεινό δάσος. Ένας λόγος είναι η χρησιμοποίηση του σκοτεινού δάσους, “ποιητική αδεία”. Τον ενδιεφερε να πει άλλα πράγματα και όχι το πού βρέθηκε. Ένας άλλος λόγος είναι πως εκείνα τα χρόνια οι ακριβεις τοποθεσίες και τα οράματα μπερδεύονταν πράγμα απολύτως φυσιολογικό σε μια δασωμένη και ομιχλώδη περιοχή όπως η Βόρεια Ιταλία. Θα μας επιτρέψετε να σταθούμε σε ένα τρίτο λόγο: Η “Κόλαση”, το “Καθαρτήριο”και ο “Παράδεισος” δεν είναι ένας “τόπος”. Είναι μια “κατάσταση στη συνείδηση”, είναι μια αντανάκλαση της κοινωνικής συνείδησης της εποχής στην ατομική συνείδηση καθενός. Αυτό ανέδειξε ο Δάντης.
Η “Κόλαση” είναι διαμορφωμένη ως εξής:
Στον πρώτο κύκλο βρίσκονται οι αθώες ψυχές που πέθαναν πριν βαπτιστούν.
Στον δεύτερο κύκλο οι φιλήδονοι.
Στον τρίτο κύκλο οι λαίμαργοι.
Στον τέταρτο κύκλο οι φιλάργυροι και οι σπάταλοι.
Στον πέμπτο κύκλο οι οργισμένοι.
Στον έκτο και στον έβδομο κύκλο όσοι άσκησαν κτηνώδη βία.
Στον όγδοο κύκλο οι απατεώνες και
Στον ένατο κύκλο οι προδότες.
Η φιλοσοφία του Δάντη
Η γενική θέση του Δάντη ήταν πως ένα ποιητικό δημιούργημα δεν μπορεί να θεωρηθεί ολοκληρωμένο αν δεν στηρίζεται στην ηθική, στην ιστορία και στη φυσική φιλοσοφία.
Χωρίς να μπορούμε να εισέλθουμε, για λόγους χρόνου, σε φιλοσοφικά ζητήματα αναφέρουμε μόνο ότι η κατάταξη των καταδικασμένων στους κύκλους της Κόλασης από τον Δάντη, δεν ακολουθείται ακριβώς η θρησκευτική, εκκλησιαστική κατάταξη των κριμάτων. Στην κατάταξη του Δάντη απηχούν οι αντιλήψεις του Αριστοτέλη στα “Ηθικά” του, αντιλήψεις που είχε ασπαστεί και ο θεολόγος Θωμάς Ακινάτης.
Έτσι η κατάταξη των κριμάτων γίνεται με τα εξής κριτήρια: α) σε όσα γίνονται από αμέλεια, έλλειψη μέτρου, ασωτία, λαγνεία, β) σε αυτά που οφείλονται σε κτηνώδη βία και γ) σε εκείνα που οφείλονται σε προμελετημένη εξαπάτηση, δόλο και προδοσία. Σημασία έχει το εξής: Πέραν της “Κωμωδίας” για την περίπτωση του Δάντη πρέπει να μελετηθούν και τα θεωρούμενα ελλάσσονα έργα του: Το “Συμπόσιο”, “Περί Μοναρχίας”, “Νέα Ζωή”, “Πέτρινες Ρίμες”, “Επιστολές”. Εκεί θα διαπιστώσουμε ότι ο Δάντης δεν “αυτοεξομολογείται”, θέτει ζητήματα που αφορούν στην κοινωνία. Δεν είναι μικρό πράγμα στον 14ο αιώνα να ασχολείσαι με το από που προέρχονται οι εξουσίες και ποιά είναι τα όρια αυτών των εξουσιών.
Ακόμα, για πρώτη φορά, σε ολόκληρο το έργο, το κάθε πρόσωπο εμφανίζεται με τις ατομικές του πράξεις. Καμία κοινωνική ιεραρχία δεν το προστατεύει.
Ο ρεαλισμός του Δάντη
Ίσως ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία που αναδεικνύεται από την “Κωμωδία” είναι ο ρεαλισμός του Δάντη. Και λέγοντας ρεαλισμό εννοούμε πρώτα-πρώτα εκείνο το στοιχείο που δείχνει το πως αργά αρχίζει και κινείται ο τροχός της Ιστορίας και κυρίως την ιστορική-κοινωνική αναγκαιότητα του να κινηθεί.
Τρία μόνο σημεία: Στην αρχή ο Δάντης ομολογεί πως είχε χάσει τον δρόμο. Δεύτερο και η “Κόλαση” και το “Καθαρτήριο” τελειώνουν με το άνοιγμα ενός δρόμου προς τα άστρα. Μια ανοδική πορεία, δηλαδή, της ανθρωπότητας. Και τρίτον, για να μπορέσεις να “ανεβεις”, πρέπει πρώτα να “κατεβείς”. Να ελέγξεις και να αναστοχαστείς τι ήταν εκείνο που σε έκανε “να χάσεις τον δρόμο”.
Σε ό,τι αφορά στη σωτηρία να μην ξεχνάμε ότι ο Δάντης ήταν χριστιανός.
Στα πρόσωπα που αναφέρεται ο Δάντης – και είναι πολλά, πάρα πολλά – σε ολόκληρη την “Κωμωδία” θα παρατηρήσουμε ότι δεν περιλαμβάνονται μόνο παλαιοί και νεκροί, αλλά και ζώντες για τους οποίους διατυπώνει κρίση ο ίδιος ο Δάντης, δηλαδή ένας άνθρωπος. Μέχρι τότε αυτό ήταν αποκλειστικό προνόμιο του Θεού και του …αντιπροσώπου του στη γη, της Καθολικής Εκκλησίας.
Ένα ακόμα σημαντικό στοιχείο είναι το εξής: Ο Δάντης μας εισάγει σε ένα τόπο οριστικό και αιώνιο, όμως ο τόπος αυτός δεν είναι ανιστορικός. Οι σκιές αυτές, τις οποίες ο Δάντης προικίζει στο ποίημα με κάποια σωματικότητα, έχουν μια και μοναδική, μετά θάνατον, ευκαιρία να συνομιλήσουν με ένα ζωντανό άνθρωπο. Και στις συνομιλίες αυτές αναδεικνύονται όλα εκείνα που συγκροτούν τον άνθρωπο, δηλαδή το σύνολο των κοινωνικών του σχέσεων που σε μια διαλεκτική σχέση με τα ατομικά χαρακτηριστικα διαμορφώνουν εν τέλει την προσωπικότητα.
Οι καταδίκες στην “Κόλαση” είναι άρρηκτα δεμένες με την επίγεια ζωή του κάθε κολασμένου, τα χαρακτηριστικά της οποίας αναδεικνύονται στον “αιώνιο” τόπο σε όλη τους την πληρότητα.
Αυτός είναι ο λόγος που, μεταξύ άλλων, το επεισόδιο με τον Φαρινάτα και τον Καλβακάντε είναι από τα πλέον χαρακτηριστικά κεφάλαια του έργου.
Σε όλο το έργο ο Δάντης είναι βαθιά ανθρώπινος, αλλού χρησιμοποιεί τραχιά γλώσσα, αλλού συγκινείται από το δράμα των ανθρώπων.
Στην “Κωμωδία” θα βρούμε την αυτοπροσωπογραφία του ίδιου του Δάντη, όσους στάθηκαν εχθροί του, δάσκαλοί του, τους προγόνους του, τις περιπλανήσεις του από πόλη σε πόλη.
Η “Κωμωδία” ταυτόχρονα είναι και μια τεράστια “εγκυκλοπαίδεια” μιας ολόκληρης εποχής. Ο προσεκτικός αναγνώστης θα επισημάνει έναν εντυπωσιακό κατάλογο από τις φοβερές αρρώστιες που μάστιζαν τους ανθρώπους εκείνη την εποχή.
Θα παρατηρήσει επίσης την επικριτική αναφορά, για παράδειγμα στο 14ο Άσμα της Κόλασης σε συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα, όπως για την Ενετοκρατία στην Κρήτη που άρχισε το 1212.
Ο Δάντης θέλησε να δούμε αυτά που είδε εκείνος. Είναι ακριβής, διαυγής, δάσκαλος και κριτής: Όπως σημειώνει ο Γιώργος Βαβίτσας στο βιβλίο, “Ο Δάντης εκφράζει κάτι εντελώς καινούργιο εγκαινιάζοντας έτσι μια νέα εποχή στην ιστορία της ανθρωπότητας: ότι η ζωή εδώ κάτω στη γη δεν είναι και τόσο άσχημη, μόνο οι άνθρωποι την κάνουν άσχημη και την κάνουν πραγματικά άσχημη όταν ξεχνούν ότι η φύση του ανθρώπου είναι να δρά συνειδητά και ελεύθερα”.
Αντί επιλόγου
Ό Δάντης ονόμασε την “Κωμωδία” “το ιερό ποίημα όπου ουρανός και γη έβαλαν χέρι”.
Πρόκειται για μια από τις πιο συνοπτικές και ουσιαστικές περιγραφές του ασύλληπτου αυτού έργου που ανήκει στον παγκόσμιο πολιτισμό.
Κάθε λέξη αυτού του ορισμού έχει την σημασία της: Το “ιερό” δεν πρέπει να εκλαμβάνεται στην θρησκευτική του διάσταση με την ρηχή, επιφανειακή έννοια του όρου. Αφορά αυτό που βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια των πραγμάτων, που μπορεί να γίνει προσιτό στον καθένα, όχι όμως εύκολα, άκοπα, χωρίς αγώνα.
Σχετικά με τον ουρανό ο Δάντης έδωσε τον δικό του αγώνα. Ήταν πιστός της Καθολικής Εκκλησίας και πίστευε πως έξω από αυτήν δεν υπήρχε σωτηρία. Ταυτόχρονα, όμως, στράφηκε στη Φιλοσοφία και προσπαθούσε να βρει μια λογική εξήγηση που να είναι σύμφωνη με τη Βίβλο, μια εξήγηση για την τόση αδικία που κυβερνά τον κόσμο.
Στο έβδομο Άσμα της Κόλασης μιλώντας ο ίδιος ο Δάντης με το στόμα του Βιργίλιου λέει πως ο θεός έπλασε τον κόσμο, όμως όρισε την Τύχη να κυβερνάει τα ανθρώπινα και γι’ αυτό υπάρχουν άρχοντες και δούλοι, πλούσιοι και φτωχοί.
Το σπουδαιότερο απ’ όλα – και μέγα τόλμημα για τα μέτρα της εποχής- ήταν το γεγονός ότι ο Δάντης δεν πίστευε στην αστρολογία και στον δήθεν καθοριστικό ρόλο που παίζει η σύνοδος των πλανητών για την μοίρα των ανθρώπων. Πίστευε στην ελεύθερη βούληση του ανθρώπου.
Σε ένα από τα σημαντικότερα Άσματα, το 17ο του “Παραδείσου” ο Δάντης ακούει τη φωνή του προπάτορά του που του προαναγγέλλει την εξορία του από την Φλωρεντία.
Σε δύο τρίστιχα σε αυτό το Άσμα, ο Δάντης κάνει ένα μεγάλο βήμα: Από τη μια προσπαθεί να ξεπεράσει την ιδέα της προκαθορισμένης πορεία του ανθρώπου και να φέρει στο προσκήνιο την ιδέα πως παρά τον προκαθορισμό αυτό, ο άνθρωπος έχει ελεύθερη βούληση.
Οπωσδήποτε ο Δάντης πρέπει να μελετάται σε σχέση με το ιστορικό-κοινωνικό πλαίσιο της εποχής του και τις κοινωνικές-ταξικές αντιθέσεις του.
Με το έργο του επιβεβαίωσε, χωρίς να γινόμαστε απόλυτοι, πως στις περιόδους μετάβασης από ένα κοινωνικό-οικονομικό σύστημα, ιστορικά ξεπερασμένο και γι’ αυτό ιστορικά αναγκαίο να ανατραπεί, σε ένα ανώτερο κοινωνικό-οικονομικό σύστημα, γράφονται αριστουργήματα του λόγου.
Είναι οι στιγμές που η πραγματικότητα τροφοδοτεί με απίστευτη ένταση την τέχνη και η τέχνη με μεγάλη ενάργεια αποκαλύπτει όσα βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια των πραγμάτων.
Ο Δάντης δεν κινήθηκε εντελώς αυτοτελώς, κάτι τέτοιο είναι αδύνατον. Ήταν όμως εκείνος που υπηρέτησε με μεγάλη τέχνη μια ιστορική αναγκαιότητα, προκειμένου η κοινωνία να προχωρήσει προς τα μπρος: Ήταν εκείνος που “ανακεφαλαίωσε” όλο τον Μεσαίωνα με το βλέμμα στραμμένο στο χάραγμα μιας νέας ιστορικής εποχής.
Ήταν , εξίσου,ιστορική αναγκαιότητα να “ανεβεί” στη λογοτεχνία η γλώσσα του λαού. Ο Δάντης έγραψε το μεγάλο έργο του στην καθομιλουμένη Ιταλική της Τοσκάνης και δώρισε στον ιταλικό λαό τη σύγχρονη γλώσσα του.
Η σκληρή πείρα της ζωής του, η γεύση του πόσο αρμυρό είναι το ξένο ψωμί και πόσο σκληρό το ανεβοκατέσμα στα ξένα σκαλοπάτια, έγιναν πράξη από τον Δάντη που εξακολουθεί να περπατά μαζί με την πολιτισμένη ανθρωπότητα, ενάντια στη βαρβαρότητα, στο μακρύ και δύσκολο ταξίδι προς ένα φωτεινότερο μέλλον για το οποίο ο μεγάλος Φλωρεντίνος δεν έχασε ποτέ την πίστη του πως θα έλθει.
(Το κείμενο είναι η ομιλία του Γιώργου Μηλιώνη στην παρουσίαση της έκδοσης «Η Κόλαση» σε μετάφραση Γιώργου Βαβίτσα από τις εκδόσεις Ατέχνως)
