Βασιλική Παπαγεωργίου //
Κοινωνική Ανθρωπολόγος
Μεταδιδακτορική ερευνήτρια, Παν/μιο Αιγαίου
Ο αντίκτυπος του πολέμου στην Παλαιστίνη είναι πολύ έντονος στην Ελλάδα. Αυτή η εικόνα προκύπτει εμπειρικά από την ενεργή παρουσία του θέματος στα παραδοσιακά και ηλεκτρονικά μέσα, από τα καλέσματα για συγκεντρώσεις και κινητοποιήσεις, και από τη συζήτηση στα κοινωνικά δίκτυα. Ειδικότερα, το Παλαιστινιακό ζήτημα με τις ποικίλες προεκτάσεις του, έχει μεταφερθεί στον ελληνικό χώρο ως πεδίο διαμφισβήτησης. Συνδέεται, δηλαδή, με οξύτατες αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε δύο πλευρές που περίπου ταξινομούνται, ανάλογα με την υποστήριξη της καθεμιάς στην Παλαιστίνη ή στο Ισραήλ ή και σε ενδιάμεσες στάσεις. Κατηγορίες για αντισημιτισμό από τη μία, (στους υποστηρικτές της Παλαιστίνης), και σιωνισμό από την άλλη, (στους υποστηρικτές του Ισραήλ), πληθαίνουν και οξύνονται όσο εκτυλίσσεται ταχέως η εφαρμογή της πολιτικής του Ισραήλ που βασίζεται στην εξόντωση και τον εκτοπισμό των Παλαιστινίων.
Από την πλευρά των υποστηρικτών του Παλαιστινιακού αγώνα υπήρξαν και συνεχίζουν να γίνονται δράσεις με μεγάλη απήχηση και δημοφιλία, που ως απόρροια προκαλούν οξύτατες αντιδράσεις και διαμφισβητήσεις από διαφωνούντες. Σε αυτό το σημείο θα επικεντρωθούμε στη συνέχεια, εξετάζοντας το ύφος, τη μορφή και τους όρους μιας τέτοιας διαμφισβήτησης, ιδιαιτέρως, μάλιστα, όταν επιδιώκεται να εφαρμοστεί ως λογοκριτική πρακτική. Ο σκοπός μάλιστα του παρόντος δεν είναι να αξιολογήσει και να ζυγίσει το δίκιο της κάθε πλευράς, αλλά να τοποθετήσει τη συζήτηση σ’ ένα πλαίσιο ερμηνείας. Το κάνει αυτό, εκλαμβάνοντας τους αντιτιθέμενους λόγους και πρακτικές ως αγώνες και πάλη για τα κρίσιμα διακυβεύματα και για την προσπάθεια επιβολής της θεώρησης της κάθε πλευράς ως έγκυρης και κυρίαρχης δόξας (αδιαμφησβήτητης πίστης, πεποίθησης).
Ας ξεκινήσω παραπέμποντας σε δείγματα του αγώνα υπέρ της Παλαιστίνης. Παράλληλα με τις πορείες και τις συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας, η ματαίωση της εκδήλωσης της πρεσβείας του Ισραήλ «Μεταβαλλόμενα τοπία της εβραϊκής λογοτεχνίας», στο πλαίσιο της φετινής Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου, η επεισοδιακή υποδοχή τουριστών Ισραηλινών κρουαζιερόπλοιων, η ακύρωση συμμετοχής σε συναυλίες Ελλήνων τραγουδιστών που είχαν συνδεθεί με καλλιτεχνικά γεγονότα στο Ισραήλ, περιλαμβάνονται στη γκάμα των σχετικών παρεμβάσεων. Παράλληλα, έχουμε σε όλη τη διάρκεια της διετούς σύγκρουσης, ανάληψη δράσης φορέων, συλλόγων, ακαδημαϊκών, δημοσιογράφων κ.α., που γράφουν για το Παλαιστινιακό ζήτημα, τεκμηριώνουν τη γενοκτονία, διοργανώνουν εκδηλώσεις και ομιλίες.
Tον αποτροπιασμό της για την παραχώρηση του χώρων του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου για τη διοργάνωση της γαμήλιας δεξίωσης της κόρης των Γλύξμπουργκ, εκφράζει με…
Από την άλλη μεριά, οι υπερασπιστές του Ισραήλ και της πολιτικής του προσφεύγουν από την αρχή στην καταδίκη όλων των ποικίλων μορφών κινητοποιήσεων, όπως στα προαναφερόμενα παραδείγματα, επικαλούμενοι κατηγορίες περί αντισημιτισμού. Δηλαδή, γίνεται μια εντατική διανοητική εργασία προς την κατεύθυνση της κατάταξης των μορφών του αγώνα στην Ελλάδα για την Παλαιστίνη, και υπέρ αυτής, στην ιστορική γραμμή που θεωρητικά τεκμηριώνεται ως αντισημιτισμός. Παραθέτω ένα συναφές χωρίο από άρθρο του Σταύρου Ζουμπουλάκη (εφημ. Καθημερινή, https://www.kathimerini.gr/culture/562761829/antisionismos-kai-antisimitismos/).
«Πολύ εύκολα και με ήσυχη συνείδηση μπορεί να δηλώνει κανείς σήμερα ότι είναι αντισιωνιστής, προσθέτοντας διευκρινιστικά ότι δεν είναι αντισημίτης, και να διαδηλώνει εναντίον του Ισραήλ. Ο αντισιωνισμός είναι σήμερα κατεξοχήν η ιδεολογία της τρομοκρατικής Χαμάς. Η επίκληση του αντισιωνισμού μόνο σύγχυση μπορεί να προκαλεί και κυρίως να λειτουργεί ως κάλυμμα του πανταχού παρόντος και αειθαλούς αντισημιτισμού.»
Οι αντιδρώντες στον αγώνα υπέρ της Παλαιστίνης, επιχειρούν συστηματικά να εντοπίζουν αντισημιτισμό σε όλους τους λόγους και πρακτικές που εναντιώνονται στην πολιτική του Ισραήλ και στη διεκδίκηση των δικαιωμάτων του Παλαιστινιακού λαού. Προτείνουν λογοκρισίες και καταστολή του λόγου ακόμη και σε επίπεδο απλής συνθηματολογίας.
Καταγγέλλουν ισχυρισμούς που αφορούν επίμαχα ζητήματα, όπως τη λιμοκτονία στη Γάζα, ως διασπορά ψευδών ειδήσεων. Προτείνουν μέτρα όπως την επιβολή του αντιρατσιστικού και τη δίωξη μεμονωμένων ατόμων ή ομάδων που εμπλέκονται σε περιστατικά, κατ’ αυτούς, (αποδείξεις) αντισημιτισμού. Πρωταγωνιστές σε αυτόν τον συμβολικό αγώνα είναι οι κύριοι δρώντες σε έγκυρες/ κυρίαρχες θέσεις (πρεσβεία του Ισραήλ, Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο και τα μέσα/ μίντια, social media που διαθέτουν, ακαδημαϊκοί κι ένα μέρος της διανόησης, αλλά, ακόμη, και η ίδια η ελληνική κυβέρνηση). Όλοι αυτοί συστηματικά επιχειρούν να παρουσιάσουν την εικόνα μιας χώρας στην οποία κινδυνεύουν οι πολίτες Ισραηλινής καταγωγής, σε μια περίοδο που, επίσης κατά τη δική τους εκδοχή, καταγράφονται με αυξανόμενο ρυθμό περιστατικά αντισημιτισμού.
Χαρακτηριστικά πριν λίγες μέρες, η υπουργός τουρισμού, Όλγα Κεφαλογιάννη, ζήτησε με επιστολή της προς τον δήμαρχο Αθήνας να σβηστούν τα γκράφιτι με αντι- Ισραηλινό περιεχόμενο δηλώνοντας τα εξής, μεταξύ άλλων (https://www.alfavita.gr/politiki/488839_epithesi-kefalogianni-se-doyka-gia-ta-gkrafiti-kata-toy-israil-i-athina-den-ginetai#goog_rewarded):
«Η Αθήνα δεν μπορεί να γίνει πόλη φόβου και υβριστικών συνθημάτων. Δεν πρέπει να ταυτιστεί με τον ρατσισμό, τον αντισημιτισμό και τη μισαλλοδοξία. Οφείλει να είναι και να παραμείνει μια ανοιχτή, ασφαλής και δημοκρατική πόλη που σέβεται τους επισκέπτες της και τις αξίες της χώρας μας.»
Ακόμα, δε, και οι ίδιοι οι υποστηρικτές του Ισραήλ, προσφεύγουν σε μορφές αυτολογοκρισίας, αποφεύγοντας τη χρήση “σκληρών” όρων για τον πόλεμο, (γενοκτονία, λιμοκτονία), έως και τη χρήση των λέξεων Παλαιστίνιοι/ Παλαιστίνη, προτείνοντας το Άραβες, γαζιανοί κλπ. Στον συμβολικό αγώνα που περιγράφω εδώ, η διαμφισβήτηση και οι πρακτικές λογοκρισίας επιβάλλονται και στους ίδιους τους Ισραηλινούς που τολμούν να συντάσσονται με το δίκιο των Παλαιστινίων. Για παράδειγμα παραπέμπω εδώ στην αντίδραση για τις απόψεις του, ισραηλινής καταγωγής, καθηγητή ιστορίας Όμερ Μπάρτοβ (οι θέσεις του έγιναν γνωστές από το αφιέρωμα της Καθημερινής «Ναι, είναι Γενοκτονία. Μπορώ να την αναγνωρίσω όταν τη βλέπω», της 27 Ιουλίου 2025):
«Ο Μπάρτοβ κατηγορώντας μόνο το Ισραήλ για τα δεινά της Γάζας διαγράφει τον ρόλο της Χαμάς, διαστρεβλώνει το νόημα της γενοκτονίας και η προπαγάνδα του απηχεί παλιά αντι εβραϊκά μοτίβα.»
(https://athensreviewofbooks.com/arxeio/teyxos174/5698-i-katigoria-tis-genoktonias-kai-i-apaleipsi-tis-efthynis-tis-xamas, Μανώλης Βασιλάκης. Ειδικότερα, στο άρθρο με τίτλο «Η κατηγορία της γενοκτονίας και η απάλειψη της ευθύνης της Χαμάς», το The Athens Review of books δημοσιεύει απαντητικό κείμενο από τον καθηγητή Τζέφρι Χερφ στον Όμερ Μπάρτοβ)
Όσο εντείνεται η εξόντωση των Παλαιστινίων, η γενοκτονία, με την εφαρμογή παράλληλα σχεδίων εθνοκάθαρσης, με νέους εποικισμούς και οικιστικά σχέδια για τη Γάζα, τόσο εντείνεται ο αγώνας για τα κρίσιμα διακυβεύματα. Η προσπάθεια λογοκρισίας επιχειρεί να μειώσει το κύρος και τη διάδοση του αγώνα υπέρ των Παλαιστινίων, και επίσης την υποτίμησή του και την ακύρωσή του. Αξίζει να σημειώσουμε και τον “ενδιάμεσο χώρο” των φωνών που συμφωνούν με κάποια ήπια καταδίκη του Ισραήλ, κυρίως της πολιτικής Νετανιάχου, αλλά αντιτίθενται σε παρεμβάσεις του αγώνα που θεωρούν ακραίες. Μάλιστα, συντασσόμενοι με τους φανατικούς υποστηρικτές του Ισραήλ, καταγγέλλουν τη φίμωση του λόγου των άλλων, και επιχειρούν μάλιστα να προσάψουν την κατηγορία της λογοκρισίας ή του cancel culture σε δράσεις και πρακτικές του παλαιστινιακού αγώνα.
Παραθέτω σχετικά, αποσπάσματα από συνέντευξη του Ισραηλινού συγγραφέα και διανοούμενου Οντέντ Βολκστάιν, για τη ματαιωμένη εκδήλωση στη φετινή Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης (για την υπόθεση της κινητοποίησης αυτής, βλ. εδώ https://www.in.gr/2025/05/10/life/culture-live/diethnis-ekthesis-vivliou-thessalonikis-paremvasi-gia-tin-palaistini-se-ekdilosi-tis-israilinis-presveias/):
«Και όμως, οι διαδηλωτές –στη Θεσσαλονίκη και αλλού– ταυτίζουν ολοκληρωτικά τον ισραηλινό πολιτισμό με την παρούσα κυβέρνηση του Ισραήλ…… Είναι ένα λυπηρό σφάλμα, που δεν αναγνωρίζει την ιστορία της εβραϊκής λογοτεχνίας, τουλάχιστον εν μέρει, ως χώρο αντίστασης, αντιπολίτευσης και αναζήτησης εναλλακτικών μέσω της φαντασίας. Αν οι διαδηλωτές επιδίωκαν διάλογο, θα ήμουν ευγνώμων για την ευκαιρία να τους πω –ελπίζοντας να μην τους χαλάσω τη διάθεση– ότι δεν είμαι απεσταλμένος της κυβέρνησης Νετανιάχου.».
«Η λογοτεχνία, αλίμονο, είναι το στίγμα που λερώνει τη σημαία όσων ταυτίζουν έναν ολόκληρο πολιτισμό με τις πράξεις ενός συγκεκριμένου καθεστώτος. Το Σάββατο, οι διαδηλωτές διεκδίκησαν μια νίκη: διέγραψαν αυτό το στίγμα και ύψωσαν ξανά το μονοχρωματικό λάβαρο της διαγραφής και της ακύρωσης».
«Δυστυχώς, φοβάμαι ότι οι διαδηλωτές δεν ενδιαφέρονται για την πολυπλοκότητα, ούτε για την αμφισημία – και άρα δεν ενδιαφέρονται για τη λογοτεχνία, ούτε για έναν διάλογο γύρω από αυτή».
(https://www.kathimerini.gr/culture/563608555/ontent-volkstain-stin-k-me-fimosan-opos-ta-vivlia/ )
Και επίσης απόσπασμα από την απάντησή της Γαλλοεβραίας κοινωνιολόγου Έβα Ιλούζ στους Έλληνες εκδότες που απέσυραν το βιβλίο της (για την υπόθεση βλ. εδώ https://www.athensvoice.gr/epikairotita/ellada/917266/ektos-kukloforias-to-vivlio-tis-eua-ilouz-apo-tis-ekdoseis-oposito-logo-stasis-gia-ti-gaza/):
«Από τις 7 Οκτωβρίου 2023 λέω ότι η αντίδραση της προοδευτικής Αριστεράς παγκοσμίως συνιστά μια ηθικά αποτρόπαιη αντιστροφή: κατηγόρησε τα θύματα από το Ισραήλ, τα κατέστησε υπεύθυνα για τον θάνατό τους και μετέτρεψε την οργάνωση που τρομοκρατεί τόσο τον παλαιστινιακό πληθυσμό όσο και τους Ισραηλινούς σε “Τσε Γκεβάρα” και σε ήρωα της αντίστασης. Υπερασπίζομαι τα δικαιώματα των Παλαιστινίων, αλλά βλέπω τη Χαμάς ως μια ακραία τρομοκρατική οργάνωση, που ενσαρκώνει μια γενοκτονική ιδεολογία: την καταστροφή του Ισραήλ και πιθανώς των ίδιων των Εβραίων».
Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, παρουσιάζεται ως υπερβάλλουσα, καταχρηστική, εμμονική, λογοκριτική, μανιώδης, η στήριξη στον παλαιστινιακό αγώνα, ώστε να καταστεί τεχνηέντως η μεριά των Παλαιστινίων κυρίαρχη στο πεδίο του συσχετισμού δυνάμεων, που με τη – δήθεν – δυσανάλογη δύναμή της υπερασπίζεται άδικες επιλογές εις βάρος των δικαιωμάτων των Ισραηλινών και εις βάρος Ισραηλινών που δεν υποστηρίζουν τον Νετανιάχου. Ανοίγεται, έτσι, ένα πλαίσιο επικοινωνίας που αφήνει χώρο στη λείανση των εγκλημάτων πολέμου και, κυρίως, αθωώνονται και ουδετεροποιούνται οι θέσεις από τις οποίες μιλούν οι υποστηρικτές του Ισραήλ. Διευρύνεται, επιπλέον, ο χώρος της σύγχυσης γύρω από παραπλανητικές ενέργειες, π.χ., βεβηλώσεις εβραϊκών μνημείων, που όντως δεν εντάσσονται στην στήριξη του παλαιστινιακού αγώνα, ώστε να εκληφθούν όμοιας τάξης με αυτήν ακριβώς την αλληλεγγύη υπέρ της Παλαιστίνης.
Η γενικότερη προσπάθεια εναντίωσης και λογοκρισίας σε όσους υποστηρίζουν το δίκιο του Παλαιστινιακού αγώνα, εκφράζει τα διαμφισβητούμενα διακυβεύματα, όχι μόνο επί του Παλαιστινιακού, αλλά, γενικότερα, γύρω από την παράσταση του κοινωνικού κόσμου και το δικαίωμα στο λόγο γι’ αυτήν την παράσταση, την εγκυρότητα του περιεχομένου αλλά και του φορέα του λόγου. Οι υποστηρικτές του Παλαιστινιακού λαού και των δικαιωμάτων του, αρθρώνουν επιχειρήματα για το εδώ και το εκεί, για την κυριαρχία, τις άνισες διεθνείς σχέσεις και τον ιμπεριαλισμό, την αποικιοκρατικού τύπου εκμετάλλευση, τα εταιρικά συμφέροντα (επενδύσεις real estate στην Ελλάδα αλλά και ανοικοδόμησης της Γάζας), την φρενήρη στρατιωτικοποίηση, τον εκφασισμό των κοινωνιών μας, τα τείχη – κυριολεκτικά και μεταφορικά – που δημιουργούν ζώνες αποκλεισμού, και ζώνες πέρα από τις οποίες ευδοκιμεί η αδιαφορία για τα βάσανα του άλλου.
Ο τρόπος που η μαζική απήχηση του αγώνα υπέρ του Παλαιστινιακού ζητήματος κατέλαβε τη δημόσια σφαίρα με τον ανατρεπτικό του λόγο και τον αλληλέγγυο χαρακτήρα του, έχει προκαλέσει ανησυχίες στους κυρίαρχους, αλλά και σε όσους οι θέσεις τους εξαρτώνται από συμφέροντα για τα οποία η καταγγελία του Ισραήλ, όχι μόνο δεν κομίζει κέρδος συμβολικό ή υλικό, αλλά μπορεί να αποβεί επιζήμια. Αυτή είναι η περίπτωση, ενδεικτικά, των Ελλήνων τραγουδιστών που δίστασαν να ακυρώσουν τις συναυλίες τους στο Ισραήλ, ή των ακαδημαϊκών που το έργο τους έχει κατ’ αποκλειστικότητα εστιάσει στο ολοκαύτωμα και είναι δεσμευμένο, ενδεχομένως, σε σχετικούς φορείς και ιδρύματα. Κατ’ επέκταση, επίσης, της ελληνικής κυβέρνησης, που έχει επενδύσει πολλά στη στρατηγική συμμαχία με το Ισραήλ, και κάθε ένδειξη μη φιλοξενίας και μη συμμόρφωσης προς το ισραηλινό στοιχείο, και τις προσήκουσες εκδοχές αλήθειας που προτείνει η μεριά του, εκλαμβάνεται ως επικίνδυνη.
Αυτή την κρίσιμη συγκυρία είναι πολύ εύκολο οι αιτιάσεις και τα επιχειρήματα της καταδίκης του σιωνισμού και της επεκτατικής πολιτικής του Ισραήλ, να αναστραφούν και με λογικά “άλματα” να παρουσιαστούν ως λόγοι αντισημιτισμού (για παράδειγμα η καταγγελία της επιθετικής επενδυτικής δραστηριότητας κεφαλαίων Ισραηλινών συμφερόντων, λογίζεται ως έκφραση αντισημιτικού λόγου για τους “Εβραίους που φταίνε για όλα”, η υπεράσπιση της αντίστασης των Παλαιστινίων χωρίς καταδίκη της Χαμάς, ευθεία αμφισβήτηση του δικαιώματος του Ισραήλ στην άμυνα, και άρα του δικαιώματος να υπάρχει, το ίδιο και η καταγγελία της επέμβασης του Ισραήλ σε άλλες χώρες είναι κι αυτό αντισημιτισμός κ.ο.κ.).
Επιλογικά, σε αυτό το κείμενο έδωσα μια γενική εικόνα, μερικώς περιγραφική, μερικώς αναλυτική/ θεωρητική. Δεν ισχυρίζομαι τίποτα παραπάνω από αυτό με το οποίο η θεωρία υπαγορεύει να δούμε την κατάσταση και από όσα εμπειρικά ανα-γνωρίζουμε. Ας σημειώσω, για το τέλος, ότι, (κάτι που μας δείχνει και αυτός ο αγώνας όπως όλοι οι όμοιοι συμβολικοί αγώνες για το κυρίαρχο νόημα), δεν υπάρχει ουδέτερη θέση από την οποία ομιλεί κάποιος και εκφράζει γνώμη. Και δεν υπάρχει απλή γνώμη ή άποψη, αλλά “θεσιληψία” (θεσιληψία/ position-taking, η αναλυτική έννοια από το έργο του γάλου κοινωνιολόγου Πιερ Μπουρντιέ) επί του πεδίου – εν προκειμένω της δημόσιας σφαίρας – στην οποία διασταυρώνονται οι ατομικές προδιαθέσεις και το έθος, με την αντικειμενική θέση στο πεδίο αυτό, τις συγκρούσεις εντός του πεδίου και τα ταξικά συμφέροντα που τις κινητοποιούν.
Σημείωση
Η εικόνα του κειμένου από πρόσφατη (3/9/2025) ανάρτηση της ιστοσελίδας της Πρεσβείας του Ισραήλ στην Ελλάδα, συνοδευόμενη από το σχόλιο: «Ισραήλ σημαίνει ζωή – μουσική, ελευθερία, δημοκρατία. Η παλαιστινιακή Χαμάς σημαίνει θάνατο – σφαγές, απαγωγές και τρομοκρατία. Δεν αφορά την πολιτική. Πρόκειται για ζήτημα ηθικής.
Εσύ; Ποιον υποστηρίζεις;» (https://www.facebook.com/photo?fbid=1217466897089056&set=a.295677692601319)
